Fridtun teiknar og fortel

transendensen

2012-01-31T18:38:00.001+01:00

Ja, de veit det vel, men eg må lika fullt:

Tina, som eg er so sæl at eg kann kalla ven, hev skrive ei sak, ei gild sak, um meg, på nynorsk, på Gaysir. Kva skal eg segja? Þetta er ágætis byrjun.

*

dei kvorvne

2012-01-17T17:51:00.000+01:00

Ættartreet eg sit i
hev lagt attum seg eit ugreidt år.
Greiner er skokne og brotne av vind og vondhug,
tvert av, utan miskunn, utan varsemd
og stomni hev tri kvite sår i borken, merke som fortel alle at
her var ei grein -
ho var her no nyst,
det er ikkje som det skal her.

Tvo av deim voks i same høgdi som mi:
mjuke, grøderike, blømande unggreiner.
Éi voks tvo stig yver meg:
ruvsam, fast og vidgjengd,
men so krøkte ho seg litt, tung og folna.
Sistpå laut ho sleppa, på dagen eitt år sidan.

Og me som sit att i treet,
kjenner at vinden tek litt hardare no,
at han hev fenge hol å trengja gjenom,
at her vantar eitkvart -
me sansar fråværet, kann ikkje anna.

I ættartreet på papiret stend namni,
dét treet kann ingen brjota greinene av.
Men so er det ikkje på papiret me liver heller.

«kvalitetstid»

2012-01-05T15:46:00.001+01:00

Den umtenkte far min bles or seg nokre miskunnlause ord i joli. Han hadde lese eit stykke um folk (helst byfolk, vel) som tok med seg ungane og fór på hytta i joli. Just dét er greidt, men so er spursmålet kva slags hyttetur det er. Trur du desse folki dreg til ei nedsnjova, gamaldags bu og er nøydde um å sprengfyra i mange timar fyrr dei kann kasta uteklædi? Å, nei, når dei kjem, er snjoen moka burt, hytta er varm og rein, fjelga til jol. Ja, maten stend fulla og ryk på bordet.

Folk gjer ikkje slikt berre i joli; dei gjer det i påska òg, og elles. Men kvifor gjer dei det? Grunnen er visst - etter det dei segjer - at dei skal hava «kvalitetstid» med borni. Kvalitetstid, kva er det for slag? Er ikkje tidi stødt den same? Korleis mæler me «kvaliteten» til tidi? Lat meg vera litt stygg: Kvalitetstid er truleg å «være sammen» og ha det «morsomt» og «kose seg» heile tidi. Visseleg er samhald tvingande naudsynt for eit menneske, og visseleg gjer det godt å få kvila ut og hyggja seg i godt lag. Men - og spitordi held fram - eg mistenkjer at folk som er so «hippe» at dei ikkje idest verma hytta si sjølv, samstundes er so «hippe» at dei skutlar burt kvalitetstidi si med å sitja for seg sjølv framfor kvar sin iPod eller dilikt.

Kva hugsar eg best frå joli då eg var barn? Eg hev eit veikt minne um aking og skidleik med mor og far i romjoli - «kvalitetstid», dei kallar. Men det minnest best, var alt det me ungane fekk hjelpa til med fyre jol, saman med mor og far. Baka peparkakor. Kaupa og pynta treet. Baka andre kakor. Skura kjøkenbenken so såpeskummet stod. Finna kvister i skogen som mor skulde nytta i kransar og eg veit ikkje kva. Køyra rundt med jolegåvor. Setja ut nissar som me hadde laga av vedkubbar og filt og anna snadder. Dekkja bordet på joleftan.

Spyrjeleik (heilt upartisk):

Kva slags ungar trur du vert greidast i tanåri; dei som kjenner gleda ved å få vera til hjelp og ser takksemdi til foreldri, eller dei som er forkjælte og vert sparde for arbeid av di dei skal ha det moro og koselegt stødt?

Eg berre spyrr.

annus incredibilis

2011-12-27T22:58:00.000+01:00

For tvo vikor sidan skreiv eg i eit jolebrev åt ein ven at eg i grunnen var glad for at 2011 nærma seg enden. So fortalde eg kvifor eg såg det slik: Dette året hev vore so hendingsfullt og underlegt og skilsetjande, og det er ikkje godt å segja kva meir dette året kunde ha bjode på, um det var lengre.

So nærma vika 52 seg, eg slo meg til ro og tenkte at no er det jol, no er det fred - vel, so vart det ikkje ei heilt vanleg jol heller. Stormen fór visseleg ikkje alt for fælsleg åt med oss innlandskrabbane på Austlandet, men me er ikkje uvitande um at mange andre fekk høgtidi skipla av villvêret. Til dømes det hardt prøvde skyldfolket vårt i Flo-bygdi, som no er innestengt av ras på ymse sidor. 2011 kunde bjoda på meir, med andre ord. Vonleg er det siste krampetrekkjing, dei kallar, ja, lat det vera so.

Eg skal ikkje rekna upp stort og smått som hev hendt dette året. Hovuddragi hev de greida på sjølve, og det som høyrer kjenslelivet til, bør fulla helst få halda seg der. Eitt hev eg hug til å nemna: Skreiv ikkje eg alt i februar at det var noko undersamt ved dette året? I minsto var januar rar, og slik heldt det berre fram. Eg smyr ikkje tjukt på eller blæs upp slikt som i grunnen er smått - nei, på alle umkverve var 2011 sermerkt, uvanlegt. For meg, for landet, for utlandet.

Kann henda er det ei vonlaus bøn, men eg vågar voni: Måtte 2012 verta eit vanlegt, fredsamt, stilt - ja, beint fram keidsamt år. Det vøre godt.

tri frå frikar

2011-12-09T23:47:00.006+01:00

I haust hev eg havt snaudt med tid til å sitja med nasen i ei bok og lesa berre for hyggja. Lesa berre fordi det er gildt og gjer godt, ikkje fordi eg skal noko med det. Endå er det sume bøker eg tek fram då og då, gjerne bøker med einskilde dikt og stykke som eg tykkjer godt um og stundom fær brennhug til å lesa um att. Når dagen er tung som ein potetsekk, kann nokre velskrivne sidor knipsa burt byrdi som var ho ein mygg. Ikkje til å tru! Helst er det gamle stykke eg les, men sume nye tekster hev òg same verknaden. Til dømes fyrste luten av Frikar (2010) av Tarald Stein. Desse dikti råkar ein burttrengd og varnæm streng i meg, her er eitkvart som tek til å bivra - men ikkje spyrr meg kva det er. Dikti fær heller tala for seg. Som her, frå sidone 14, 15 og 19:

Ei dør opnar seg
der inne sit barndomen
peikar feil veg

Eg lèt att døra
for ikkje å kome i klem

*

Eg synest ikkje
Kroppen sperrar for innsikta
Eg ropar ikkje at eg er her
er ikkje sikker

*

Ingen arkeolog skal børste støvet
av mine knoklar
telje ribbein
måle hofter
stille meg ut
som kvinne

*

Nei, ikkje det. Still meg ut som hund, som katt, som fugl, som fisk, men ikkje dét. Ikkje kvinna. Kvennmaðr kan de stilla meg ut som. Norrønt for 'kvinnemenneske'. Kvinnemann, etter dagsens rettskriving. Heller det, godtfolk. Heller det.

den franske friaren

2011-11-26T16:39:00.001+01:00

No er det skidleik på skjermen att. Heile laurdagen og sundagen er det langrenning og langhopping og ymse anna rart å sjå. Her i huset stend huset på hovudet når slikt stend på. I minsto er det éi her (ikkje eg) som læt seg riva so inni hampen med. Eg ser litt, eg òg. Hopp, i alle fall. Og stundom kombinert. Det er ein hugtakande idrott som eg - ser eg no i ettertid - gjerne skulde røynt ut i ungdomen. Dessutan er det moro å sjå korleis ein viss dreng frå Frankrike gjer det. Lat oss smyrja tjukt på og kalla honom den franske friaren.

Her er det turvande med ei liti uttyding: Hausten 2003 var eg ei snaud vika i Predazzo, Italia, på hopprenn. Det var ein morosam tur med mange sprel, men det er ei anna soga. Eg minnest ikkje korleis tevlingane gjekk, men det er heller ikkje so vikugt i denne samanhengen. Me budde på eit trivelegt gjestehus der me fekk pasta jamt og samt. Ymse lag frå andre land budde der òg, men eg ansa ikkje stort etter dei. Eg vilde no helst vera i fred.

Me var i alt tri norske gjentor på denne ferdi, og me budde på same romet. Ein kveld kakka nokon på døri. Det var ein gut. Dei hine gjentone baud honom strakst koma inn, og inn kom han. Med same eg såg honom, tenkte eg: «Å, det var då ein kjekk kar. Og eg ser at'n er snild. Um eg skulde ha vore i lag med ein gut, måtte det ha vore ein slik ein.» Men når sant skal segjast - eg hadde jamt røynt at desse idrottsgutane var breidale og alt for sjølvnøgde, so eg lika ikkje heilt at han kom inn her og skipla den fredsame kvelden vår. Eg heldt meg i ro burte i kråi mi; høyrde på musikk og glytte mot deim då og då. Slik gjekk det ei stund, heilt til ei av gjentone sagde: «Kristin, eg trur det er deg han er her for!»

Eg kvapp og kvakk og trudde fyrst at det var skjemt. For noko slikt hadde då aldri hendt fyrr! Aldri (etter barneskulen) hadde ein gut huglagt meg, i alle fall ikkje ein som eg kunde ha huglagt sjølv. Spanande! Og det var ikkje skjemt, det skyna eg. Det var meg han vilde tala ved. So me tala. Sat der på sengekanten og rødde heile kvelden. (Det høyrer med til soga at mor hans er frå Sambandsstatane, so denne franskmannen tala engelsk so det gauv). Ein lugom kar! Og so sagde han slikt som at han totte renn var morosamt, men allrabest lika han å renna på skidor åleine i skogen; berre vera for seg sjølv og tenkja. Å, kva for slags gut var no dette? Fanst det slike?!

Det var sæle saker. Augo hans var so snilde, og han smilte og smilte åt meg heile tidi. Eg minnest at eg vart gripi av slik undring og skrekkblanda frygd, for var det ikkje so at eg berre lagde elsk på gjentor? Måndag 13.10.2003 skreiv eg i dagboki mi: «Han var kjekk og koselig, han. Og nå som jeg nesten var overbevist om at jeg var 'ænnskjles'... så kommer han og roter til alt.»

Rota han det til? Nei. Han gjorde ikkje det. For endå um eg var fengsla og uppglødd, so var eg ikkje forelska. Og inkje hende, og eg tala berre so vidt ved'n sidan. Lika fullt hev eg hug til å taka dette hendet som prov for at seksuell orientering ikkje er noko fast og endelegt. Heller er det slik, som granskarane segjer, at det er meir som ein skala som me kann glida att og fram på. Den franske friaren drog meg litt i heterofil leid, men noko meir en ein uskuldig flørt kunde det fulla ikkje ha vorte.

Forresten var han til stor hjelp for meg, der eg sat ihopkrøkt i skåpet mitt: Når venene heime i Elverum spurde um eg «hadde nokon i kikerten», for det gjorde dei rett som det var, kunde eg segja at «jau, det var no han der franske, då.» Ei høveleg naudlygn som berga meg mange gonger.

Seinare har den franske friaren min vunne VM-gull og OL-gull og vore uslåeleg i verdscupen. Eg undrast på um han hugsar denne forstøkte norske gjenta han var so greid mot. Fuglane må vita!

*

etterspel

2011-11-06T14:34:00.000+01:00

Vesle voni fór.
So tynt og tvegi var ho
at berre ei flis stod att −
og då ho endeleg slapp fri,
bori fram med reine ord,
løyste ho seg upp,
og vart eitt med lufti
du anda inn.
Det var so nær eg kom.
Og visste eg det ikkje?
Visseleg visste eg!
Og godt er det,
for vit er eit trufast vern.
Men her finst òg andre,
dulde krafter
som driv sin leik,
som piner og plågar i eino,
som ikkje hev skyn på draum og røynd,
som bit di sterkare
di meir du set deg imot.
Men eg bit ikkje på dykk lenger, hugdjevlar,
eg kjenner meinrådene no. Drag fanden i vald!

So teg still med deg, hjarta,
trur du ikkje eg veit det:
Du syng skjerande falskt.

um einsemd i tvosamt hus

2011-10-17T20:08:00.004+02:00

No: i Bjørgvin.
Millom ymse møte her og der,
sume i vest, sume i aust,
hev eg tvo heile dagar med berre meg og mitt.
Berre meg, berre mitt.
Ingi klokka, ingi folk, ingi uro.

Berre dette: lesa, skriva, vera ute i skogen.

Og tvo dagar er ei høveleg mengd.
Tvo dagar heilt åleine er godt, sunt, sælt.
Eit eige, fritt rom i tidi til å anda og vera i.
Tenkje lange tankar som ikkje vert avbrotne utanfrå.

So er spursmålet:
Er einsemdi best når du er heilt åleine,
eller er ho best når det finst andre som du kann
vera med, um du vil det?

T. Espedal skriv:

«Ole Roberts kone, Marit, hun sier: Han elsker å være
alene så lenge jeg er hjemme.

Det bor et langt kjærlighetsforhold i denne enkle konstateringen,
en helt særegen skjønnhet i dette utsagnet,
det bor en stor kjærlighetshistorie i denne hverdagssituasjonen;
han elsker å være alene så lenge hun er hjemme.»

(Imot naturen, s. 137)

Det er tvo ulike einsemder, dette.
Og eg trur det er glupt å røyna ut båe.
Glupt å finna ut korleis det er,
korleis ein sjølv er, i einsemd.

Men å vera åleine når andre er heime;
det er vel den einsemdi me toler best,
det er den einsemdi me kann halda ut
i mange dagar, vikor, år.

So gjeld det berre å finna den eine som gjer einsemdi tvosam.

fuglane

2011-10-09T20:41:00.002+02:00

Me hev ein meisbolle utanfor kjøkenglaset.
Feitt og talg og eg veit ikkje kva
sveipt i tunne, lette trådar og fest til glaset
med ein hyssingstump (ein André M.R.-spesialitet).

Det er mykje moro for lite pengar!

Sant å segja er det meir en berre moro.
Det er hugsvaling, sæla, selskap,
det er å - næsten bokstavleg tala - få natturi
inn gjenom vindauga. Det er å sjå livet
sprala og falda seg ut, midt i hausten.

Veit de kor mykje gleda slike småfuglar ber med seg?
Desse fjørlette fjøruge fjørballane -
berre syni av deim kveikjer utslitne studentskallar
og seine, blytunge hugar vert snarlette som vengeslag.
Hardknytte tankeflokar løyser seg upp i inkje,
berre fordi ein liten skapnad sit og pikkar
på ein feittball. Eit storsyn, eit under!

For der sit dei, so kvike og lette i rørslone,
hakkar litt i ballen med den ørvesle nebbspissen sin,
glytter ikring seg, et meir, vippar på stjerten
og ser seg rundt endå ein gong, et litt til,
skifter stilling, leiter etter ein retteleg godbit,
so til sist lettar dei, og tjoks!
På ein augneblink sit dei burte i hekken
eller sprett og skvett hit og dit nede i graset.

So sælt å sitja ved kjøkenbordet og høyra ljodet av
meisbolle-med-pipip-på-bank-bank-mot-glaset.

Og tenkja: I'm a bird girl / and the bird girls can fly.

cut me in quadrants

2011-09-24T01:24:00.003+02:00

Ein serskild dag er i kjømdi.
Den dagen vert ikkje som andre dagar.
Det er 8. oktober, det er Antony Hegarty.
Å, eg kunde sagt at han er ein av «mennene i mitt liv»,
- han og Ivar Aasen og Jónsi,
dei er gromgutta,
dei er kveikjande kost på dauve dagar,
dei er sprengfulle av umsut og finkjensla og skapingstrong,
eg kann liva på luft og kjærleik til deim -
men er Antony «mann»?
Det veit ikkje eg, og det veit ikkje han heller.
Frigjerande!
Ja, so frigjerande at det mest er uppløysande.

Éi einaste haka er det
ved ljomleiken i Nidaros 8. oktober:
Björk er fulla ikkje med.
For på siste plata hans syng dei i lag,
desse tvo, tvo av dei
mest sermerkte røystene i all verdi,
i lag, på islendsk, briten Antony
på islendsk. Å jø!

Med linor som dette:

Ég fletti rólega bakvið lendarnar hvernig
Ég skafa öldurnar eins og sund fram á við
Leyfðu mér að fletta ofan af mér
Allt sem mig langar í er ad mýkjast öll að innan endalaust

(Eg flettar roleg attum veikryggen, korleis?
Eg skjer bylgjone som eit sund frametter
Lat meg fletta nedyver meg
Alt eg trår etter er ved å mjukna innanfrå, endelaust)

Men Björk hev eg sét i Reykjavík, so.
Antony aldri.
Til no berre ei røyst i spelaren.
Eit sog, eit sus av noko større.
Men no.
8. oktober.

hausten heime

2011-09-17T11:06:00.002+02:00

Etter tvo tette dagar med ymse gjeremål og møte i Bjørgvin, på Voss og i hovudstaden, vart det tid til ei ørliti kvild heime i Elverum.
Å, signe barndomshuset!
Mor og far er ute på tur, so det er vesle-veslesyster, hunden og bestemor og bestefar som steller heime. Bestefar kom og henta meg på stasjonen. Dei hev kaupt seg ein nett, liten bil med automatgir og allting. Han spurde kva eg syntest um kjerra:

Eg (snart 24): «Han var fin, denna.»
Bestefar (snart 85): «Å ja'a. Og så er det slik femårsgaranti på'n. Så da, vet du, kan det jo hende at 'n overlever meg, denna.» (humrar)
Eg (tenksam): «Ja...en sku tru det.»
Bestefar: «Men 'a Astrid syns 'n er frykteli lett på rattet, da.»

So kom me heim til det André M.R. kallar ein av dei trivelegaste institusjonane i verdi: Bæssmormædda. Attåt maten baud ho på raudvin og godt selskap. Sidan kom ein ven som vilde sjå gullrekkja med meg. Og slik gjekk kvelden.

Då eg vakna, var det rim i graset, snorking frå hundeburet, kvass og låg sol. Postkassa var stinn av laurdagsavisor, eg høyrde bestefar fyra upp i omnen nede, og snart vilde hunden ut og drita. Han er snild og rar. Og haustlufti er visseleg annarleis i skogkanten heime en på Elgesæter i Nidaros. Angen av blautt lauv på blaut asfalt kann ikkje mæla seg mot angen av blautt lauv på blaute skogsstigar.

Haust i skogen: 1
Haust i byen: 0

samandrag

2011-08-30T22:51:00.004+02:00

Dagane dreg seg i hop no,
krøkjer seg saman til små
ballar som berre trillar og trillar,
runde og glatte.
Ikkje som store askar med tid som skal fyllast.
Ikkje som lange linor med byrjing og ende.

Og det er ikkje myrkret.

Nei, det er ikkje myrkret som sig på
og segjer at no kjem det haust, no kjem det vetter,
det er berre å bu seg til fyrst som sist,
no er dei lange dagane farne.
Nei, myrkret kann berre koma,
det er godt for deim
som likar seg i skjol, det, myrkret.

Nei, for dagane dreg seg i hop
når innehaldet æser ut.

Når folk og gjeremål stend som på rekkja,
når meiningsløysa frå juli kjem lenger undan,
når verdi kjem i gang,
når skallen kjem i gang
når det som var burte og i svevn kjem att,
når alt er i rørsla,
når halvsløkte voner vert kveikte

berre fordi:

No byrjar det att.

stol-leiken

2011-08-14T19:46:00.004+02:00

«Falla millom tvo stolar», er det noko som heiter. Det kann vera vondt, både for hjartat og rauvi, men det kann òg gjeva hovudet litt å bryna seg på: Kvar skal eg sitja no?

Det finst tvo slike stolar som «vanlegt folk» sit greidt på. Dei sit so stødt og godt at dei radt trur det er uråd å falla millom. Det finst tvo stolar, tenkjer dei, og anten sit du på den eine, eller so sit du på den andre.

Desse stolane heiter kyn (kjønn på sidemålet). Eller meir presist: hannkyn og hokyn. Og kva finst millom deim?

Inkjekyn, kann henda. I minsto er det slik me gjer det i mållæra:
Han - ho - det. Ein - ei - eit. Hannkyn - hokyn - inkjekyn.
Maskulinum - femininum - nøytrum (lat. neutrum, 'ingen av tvo').

Ord kann fint vera inkjekyn, men kann folk vera det? Hev det noko å segja at inkjekyn - «inkje kyn» - er ei slags avvising, eller neitting, av kyn?

Ég veit það ekki, som islendingen segjer. Hadde det vore ein stol millom hannstolen og hostolen, hadde eg sett meg der på flygande flekken. Jau då, jau då, eg hev visseleg skrive um dette emnet fyrr. Men so lenge eg ikkje finn denne millomstolen, er eg dømd til å vera på leiting etter 'n. Trongen til denne stolen melder seg rett som det er. Til dømes når eg skal svara på spyrjeundersøkjingar, og eg fyrst vert bedi um å gjeva «bakgrunnsinformasjon». Alder, bustad og slikt er greidt å svara på, men kva når eg skal setja kryss for um eg er «mann» eller «kvinna». Kvifor finst det ikkje ei rute som heiter «veit ikkje» eller «anna»?

Svaret gjev seg sjølv: Fordi dei som laga undersøkjingi sit godt på ein av stolane. Dei er ikkje eingong firkanta i hovudet, dei er tvokanta. Og me som er litt rundare av oss, er nøydde til å trilla kvilelaust ikring utan nokon stad å finna feste. Finst det feste i det heile?

I Nepal, og sume andre stader, hev dei «innført» eit tridje kyn, eit kyn midt-i-millom, eit som korkje er hann- eller hokyn. Dei hev teke i bruk det personlege pronomenet hin, skriv LLH, men eg mistenkjer at dette er ei norsk utgåva av ordet (etter mynsteret han og hun). Um hin er den nepalske formi, er det sjølvsagt greidt, men um det er ein freistnad på norsk umsetjing, er det ulaglegt: hin er som kjent hannkynsformi av det peikande pronomenet hin - hi - hitt, og det tyder 'den andre (av tvo)'. Og hin skulde vera det tridje!

Same kva: Tanken er god - uvanleg god - og de tek poenget.
Hev nokon ein stol å låna meg?

ordløysa

2011-07-25T09:04:00.003+02:00

[Språkstubb til ekstrautgåva av Dag og Tid i samband med hendingane 22. juli. Tileigna alle dei som vart råka av denne vondskapen - serleg ho frå Fridtun som gledde seg slik til sumarleir, og som no er mellom dei sakna. Det finst ikkje ord.]

Stundom seier me mest når me ikkje seier nokon ting. Ord som til vanleg gjev fullgode og råkande skildringar av tanke- og kjensleliv, kan brått missa all kraft og te seg som tome skal: Dei har form, men innhaldet er borte. Det er slik «ord blir fattige». Og difor vert orda nesten meir til bry enn til hjelp, for dei seier ikkje det me vil dei skal seia. Me stangar imot dei og leitar etter nye ord, men endar med å seia at det me vil seia, ikkje kan seiast. Eller me lèt kroppen tala for oss, so tydeleg og klårt som berre kroppen kan.

Det er underleg, men likevel skjønar me det so altfor godt: Me seier at «me har ikkje ord» og «me finn ikkje ord», endå me har og kan mange tusen ord. Det mektige ordet vert brått makteslaust, og duger berre til å seia at det sjølv er udugeleg: «ord strekkjer ikkje til», «det er heilt ubeskriveleg», «eg kan ikkje setja ord på det», «eg kan ikkje få sagt det». Men er det orda det er noko gale med? Det er vel heller slik at orda ikkje vart laga for dagar som 22. juli 2011.

Jamvel om orda ter seg meiningslause og ikkje kan bera fram det me har opplevt og kjent, evnar dei å vera eit band mellom folk. Det kan synast merkeleg, men det er som dei «tome» orda har ei særskild tyngd i seg; dei veg tungt fordi dei vert sagde nett no. Kan henda kjem det av måten me seier dei på: Me vil so mykje med orda i slike stunder, me meiner det so sterkt det vesle me greier å få fram. Til vanleg har me lett for å nytta sterke og store ord om det som i grunnen berre er småting, so når me verkeleg har bruk for desse orda, når me verkeleg meiner det, er orda oppbruka og nyttelause. Då tel det meir at me seier noko til dei som treng det, enn at det me seier er klokt og klårt.

Like fullt er det lekamen som merkar og målber slike hendingar best. Teikna hans kan alle tyda, og me kjenner dei i oss sjølve når me ser dei hjå andre. Det er samkjensle i rette tydinga av ordet. Og stundom er det ordlause språket det beste.

fjellvasskveik

2011-07-04T14:25:00.003+02:00

Det er lugomt å eiga hytta attmed eit fjellvatn.

Lugomt av di det gjev gildt og hugsvalande utsyn,
av di det smakar godt (um vetteren borar me hol
og drikk iskaldt, ørblankt vatn),
av di ljodet av svulpande sjø hugtek meg,
av di det er morosamt å skifljuga yver isen på skareføre,
av di far set garn og tek upp gørgod fisk,
av di hunden elskar å køyra båt -

men mest av alt fordi det er so kveikjande
å duppa seg nedi det på tidlege sumarmorgnar.

Det ter seg soleis:

Eg vaknar, litt tung og seig i hovudet
(for fjellufti gjer at eg søv so uhorveleg djupt),
eg smyg meg ut medan småsystrene enno søv som murmeldyr,
eg hiv eit handklæde yver herdi og trippar berrføtt ned åt vatnet
- i all slags vêr. Di verre vêr, di betre!
So av med klædi, ut i vatnet, og so upp att.

På laurdag var det ruskevêr.
Kaldslegt, sur vind med litt regn i, grått allstad,
og i vatnet var det visst drjugt 10 gradar.
Ohoi for ein kveik!

Svevn-ørska kvarv som dogg for sol
då den trøytte, stive likamen kom uti vatnet,
so kaldt at eg heiv etter pusten.
Men blodpumpa vakna og fekk køyrt seg,
og snart var kvar ein likamslut fylt
av nytt, varmt og spildrande friskt blod.
Sansane skjerpte og opna seg,
tankane vart reine og klåre,
og musklane bøygde seg mjukt og lett.
Og uppå land var vinden so sterk
at eg snaudt trong handklæde. Vips so var eg turr!

Morgonlauget er hugsamt på rolege dagar òg.

Då ser vatnet um lag slik ut:

å lengta seg lang (inni)

2011-06-24T20:50:00.006+02:00

Alle kjenslor hev fulla noko serskilt og makelaust ved seg.
Det veit me, me som er kjenslege
og kann skilja grant millom ymse rørslor og drag i hugen,
at alle kjenslor hev eigne teikn og eigne tonar.
Dei er mange, dei er tydelege.
Dei er alle ulike, dei er alle makelause.

Men endå er lengting noko for seg.

Finst det noko som gjer so godt og so vondt - samstundes?
Korleis kann det vera søtt og beiskt - samstundes?
Kva er det å lengta? Kvifor heiter det so?

Kven som helst kann sjå at lengta kjem av lang.
Dét er ingi kunst.
På engelsk nyttar me endåtil same ordet for 'lang' og 'lengta': long.
So det skynar alle, at lengta og lang heng i hop.
Men kann alle kjenna at det er slik?

Det hender ofta at me gjer oss lange i bokstavleg tyding:
Me tøygjer og strekkjer oss so me skal nå burt til noko,
til dømes eit høgt skåp eller ei kanna på hi sida bordet.
Men lengting, er det å gjera seg lang i bokstavleg eller bilætleg tyding?
Er lengting å faktisk strekkja seg ut - likamleg -
eller er det ei åndeleg utstrekkjing som liknar den likamlege?

Me skulde radt tru det siste, men eg trur det fyrste:
Å lengta er å strekkja seg ut - inni kroppen.

Difor er det òg vondt:
Alle som hev tøygt ut etter trening,
veit at det gjer vondt å tøygja musklar.
Og kva er hjartat?
Ein muskel.

Trøysti er at det gjer godt etterpå,
og at ein tøygd muskel toler meir en ein utøygd.
Men kva er dét til trøyst, når lengtingi held fram og held fram?
«Han lenge lengtar, som mykje ventar», heiter det.
Korleis held me ut å vera dregne og utstrekte dag etter dag
mot noko me ikkje greider å nå?

Å lengta lenge er verre en å forskreva seg.

Men endå gjer me det, me må gjera det,
for lengting er ikkje berre lyst, det er òg von.
Kann henda vert det vinning, kann henda vonbrot -
me må langa ut um me skal få greida på dét.

Og kva lengtar me etter?
Det kann vera so mangt:
Me lengtar etter
det som finst,
det som fanst,
det som ikkje finst,
det som ikkje fanst,
det som aldri kann finnast.

Og visst gör det ont, som Karin Boye skreiv.

Boye visste eitt og anna um lengting.
Det synest på poesien, på prosaen.
Denne gjæve, ovkloke, kjenslerike og - ikkje minst - skeive kvinna
lét etter seg ei mengd hugtakande verk
som kann slå deg i bakken
eller lyfta deg til himmels - fordi du kjenner att noko.

Lat oss taka Kris (1934), ein roman med sjølvbiografiske drag,
um tru og tvil, um kjærleik (ja, skeiv kjærleik, um de skulde undra),
um einsemd, um uro, um redsla, um lengting.
Romanen skildrar hug og medvit meir en hending og handling.
Han er krevjande å lesa, men når han tek, so skjek han.

Her hev me ein smakebite, og eit laglegt punktum for innlegget:

«Oron säger: Bort! Alltid bort!

Vad betyder den, oron? Vart leder den? Driver själen att släppa vad den har, hindrar den att söka ett nytt. Vad är det för en stor leda vid allt man har funnit, vad är det för en stor längtan efter något ingen kan finna, som driver oss att lägga händerna i knät - och förtvivla?

Det hade alltid varit så. Som liten hade hon brustit i gråt, då hon hörde ordet längtan. Ordet var för stärkt, laddat med dödande makt. Talade om det evigt förlorade - det høgsta, det enda, sjunket i djupet en gång i tidens början, ingen vet när. Allt riktigt vackert kunde gripa henne med en sådan hopplös längtans plåga, att hon ibland vaggade med hela kroppen som i värk. Där bortom, där bortom...»

*

s(t)yggdom

2011-06-17T19:35:00.004+02:00

Det heiter sjuk og sjukdom.
Det gjer det.
Ikkje seg meg imot.
Sjuk. Og sjukdom.
Men eg toler at folk segjer syk.
Og sykdom.
Det er greidt. Heilt fint.
Eg toler jamvel at folk segjer syg.
Og sygdom.
Sume segjer og skal segja det slik. Det er til å halda ut.

Men det er som å få
tusund kvasse glasbitar
knødde inn i øyro
når statsministeren og andre spjåkspråkarar
jamt og samt masar og mel
om SYGGDOM.

Syggdom.

Det er ein fårleg sott som breider seg. Han kjem ofta i fylgje med «men det er klart at» og «bevissthet rundt» og andre syggdomar.

Tenkt telefonsamtala til sjefen:
«Hei! I dag kan jeg dessverre ikke komme i forhold til jobben, da jeg er sygg.»

God betring.

friskriving / friflyging

2011-06-15T21:20:00.003+02:00

Ein sjeldan gong skriv eg fritt. Då skriv eg slikt som ikkje er fag eller sak; skriv berre fordi det er godt å skriva. Det skal ikkje på prent eller til vurdering. Det er ikkje kunst eller dikting. Eg segjer ikkje at det er bra. Det er berre skriving. Fritt. For meg sjølv, til meg sjølv. Lause skildringar, hugskot.

Men sumt kann fulla andre ha glede av òg. Til dømes hev eg freista skildra kjensla av å flyga på skidor. Ei vonlaus uppgåva. Eg vert aldri nøgd. Men her er siste framlegg. Hoppa, godtfolk, hoppa!

Å vera i lufti. Dei kann ikkje skyna det som ikkje hev kjent det. Eit svev lèt seg ikkje fanga. Det er ei namnlaus kjensla. Ei sansing av noko innvendig. Floget er å kjenna seg sjølv i ingenting, vera full inni det tome. Det er å sansa alt klårare fordi du er lausriven frå det. Det er å stiga upp frå verdi og inn i seg sjølv. Her er alt du. Hugen breider seg, fyller likamen, kjem nær og er sterk. Djupnene i deg opnest, vil vera med.

Tankane er aldri so reine som i svevet, og aldri so raske. For slik er svevet: ei sameining av det som ikkje kann sameinast. Det er ro og ras på same tid, det er å stå still i vill fart, det er å vera mjuk og stram samstundes, det er å styra kvar minste detalj medan du er i det styrlause.

Slik: Du sit mjukt og stilt når kroppen rasar nedetter. Satsen er eit svart hol, heilt burte, pårøyningi er so stor at hovudet koplar ut, du er medvitslaus på kanten, ingen hoppar hugsar satsen, berre likamen hugsar, han kann det, gjer det av seg sjølv, rørsla er støypt inn i musklane. Over kulen er det som du vaknar, seint og mjukt vaknar du, og kjenner at du stig og stig fordi noko ligg under og skyv skidone mot deg, ber deg, og du kann liggja heilt, heilt roleg og berre kjenna.

.

ein klok mann sa:

2011-06-06T20:27:00.003+02:00

I siste Bokmagasinet (Klassekampen, 04.06) las eg noko eg ikkje kjem til å gløyma. For der ber den gamle ringreven Harold Bloom fram denne utsegni:

«I litteraturen - som i livet - er innflytelse en sammensatt affære. Innflytelse springer ut av kjærlighet. Vi blir påvirket av noe eller noen vi setter pris på. Men denne innflytelsen kan også framprovosere en slags angst. En urovekkende forventning om at en eller annen person - eller i litteraturen: et annet litterært verk - skal komme til å fylle deg. Det er som om en du er blitt forelsket i, plutselig tar opp all plassen i deg, og du blir sittende og lure: Hvor i all verden skal jeg gjøre av meg selv?»

.

etymologiske godbitar

2011-05-30T22:18:00.002+02:00

Eg sit her og les Jo visst kan du gresk og latin! (2010) av Vibeke Roggen. Det er ei perla av ei bok - les henne! Emnet er stutt sagt ordsoga og utbreidsla åt græske og latinske ord, men det er langt ifrå so turt som de radt trur det er. Etymologi ('læra um det sanne', her: 'det sanne upphavet til ordi') er hugtakande saker, og her skal de sjå nokre døme på vanlege, innlånte ord. Kann henda kjenner de til det, men. Dette er mest som poesi, folkens!

helikopter - av græsk héliks ('noko som snurrar') og pterón ('veng')
juice - innlånt frå engelsk, men upphavleg latin jus ('kraft frå kjøt og frukt'). Og frå fransk hev me lånt det same ordet, men då med onnor form og tyding: sjy.
senat - av latin senátus, av di rådet var ihopsett av gamle karar (senes, jf. lagordavleidingi senílis, 'det som hev å gjera med å vera gamall')
skruppel - av latin scrupulus (liten, kvass stein')
sarkofag - av græsk sarks ('kjøt') og fageín ('eta') = kjøtetar! (Dei nytta eit steinslag som gjorde at likamen kvarv snøgt)
nostalgi - av græsk nóstos ('det å fara attende, fara heim') og álgos ('pina, verk')

Det er meir der det kjem frå!

hennes tunga skriver mjuka melodier

2011-05-16T19:20:00.004+02:00

Fordi eg nyleg såg um att den vedunderlege, velspela, smakfulle og umåteleg hugtakande filmen Tipping the velvet (etter romanen av Sarah Waters), og fordi eg samstundes er komi inn i ei Kent-lumma, der eg berre spelar Kent, Kent, Kent og Kent - just som i ungdomsåri - vel, so stakk det meg at ja menn er det mykje tunga i desse Kent-tekstene! («Tipping the velvet» er engelsk 1800-talsslang for noko du gjer med tunga, um de skynjar) Kor som er, eg fekk hug til å samla nokre av tungeversi åt Kent og leggja deim fram her. Alle er ikkje med; berre dei som hugar meg best. So, frå sette- til fyrsteplass:

6. «Som vatten» (frå Kent, 1995) syner at regn og tungor ikkje er so heilt ulike saker:

Regn slickar hela staden
som en fuktig, kall tunga
allt är asfalt, smutsigt vatten
för lycktorna at spegla sig i

5. «Gummiband» (frå B-sidor 95-00, 2000) hev det på tunga:

Och hon stänger sin mun
för att skydda alla orden
hon gömmer dom i tungan en stund

4. «Vintervila» (b-sida frå «Dom andra», 2002) er litt av ei perla:

Hon sjunger kärlekssånger för min hud
Hennes tunga skriver mjuka melodier
på ett ungt bröst där håret börjat växa
först nu

3. So var det «Längesen vi sågs» (frå B-sidor 95-00, 2000). Eg kann ikkje segja en at eg elskar det, og at eg fær ei styrlaus trong til å høyra nokon taka namnet mitt i munnen:

Ibland så dör jag litegrann
när du halkar med din tunga
på en bokstav i mitt namn

2. «Kräm (Så nära får ingen gå)» (frå Verkligen, 1996) er rett og slett berre heilt krem, frå ende til annan. Lite kann mæla seg med desse opningslinone: Jag vill ha din ryggrad här / Fäst den i mig. Men so var det denne tunga, då. Haldt dykk fast:

Lägg dig ner i gräset nu
Du är så varm här
Jag vill ha min tunga där
du är, så nära att du blir våt
men så nära får ingen gå ...

1. Vinnaren er, ikkje uventa, «Istället för ljud» (frå Verkligen, 1996). Dette er utan tvil ein av Kent-yndlingane mine. Ja, ein av yndlingssongane mine i det heile, når sant skal segjast. Og dette refrenget er midt i blinken for ein døyeleg forelska, men akk so skaplesbisk, sekstanåring som aldri hev kysst nokon (utanum kysseleik på barneskulen, må vita) og som lengtar grenselaust etter kjærteikn. Fyll min munn og mi tid, vinnarverset talar for seg sjølv:

Fyll min mun med din
Fyll min tid med någonting
Fyll min mun med din
alldeles för kalla tunga

(...og på tunga kjem det slik ein sæl skjelv i røysti hans Jocke Berg)

Elles er det vel teksti frå demoen «Kyss mig som en slägga»[!] (1992-1993) som høver best til Tipping the velvet:

Känner varma dofter av kroppar genom allt tyg
Ögon blå, hon andas rök, min själ, jag tror hon er blyg
Jag nuddar vid ditt bröst, faller på min törst
Hon slår mig med sin röst

Kyss mig hårt (kyss mig)
Kyss mig som en slägga (kyss mig, kyss mig)
Kyss mig hårt (kyss mig)
Kyss mig som en slägga (kyss mig, kyss mig)

*

náttúra amorsins

2011-05-09T22:34:00.006+02:00

Dei gamle - id est: norrøne - skildringane av kjærleik er ikkje stødt måtehaldne, saklege, uromantiske, underdrivne, snaude eller beint fram løynde. Riddarsogor og andre høviske greidor er no éin ting, men stundom sprett det fram slike endelause og målande utgreidingar i sogor som elles er tolleg sparsame med slikt. Det ballar på seg og veks og blømer og tek ingen ende. Det er mest som sagaforteljaren hev opna ei elskhugsslusa. Slik er det til dømes i den etter-klassiske islendingesoga Víglundar saga. Dette er ikkje for veike sjæler:

En þau unnust því heitara með leynligri ást ok fólginni elsku þeim í brjósti þegar í fyrstu, er þau váru uppvaxandi, svá at rætr elskunnar ok uppvöxtr ástarinnar, er aldri varð upprættr ór þeira hjörtum, eptir því sem náttúra er amorsins, at eldr yndisins ok logi elskunnar brennr því heitara ok sækir því meir brjóst ok hjörtu mannanna saman sem fleiri vilja þeim meina ok stærri skorður við settar þeira vandamanna, er áðr hefir ást ok elska saman fallit þeira á millum, sem nú þessara manna, Víglundar ok Ketilríðar, því at þau unnust alla æfi svá heitt, meðan þau lifðu bædi, at hvárki mátti af öðru sjá, þaðan af er þau sáust fyrsta, ef þau skyldu eptir því gera, sem hugir þeira stódu til.

Ei noko upresis hasteumsetjing vert um lag slik:

Men kjærleiken deira vart strakst endå heitare en han var då dei voks upp, med løynlegare åst og gøymd elsk i brjostet, so at elskhugsrøtene og kjærleiksvoksteren aldri vart rivne or hjarto deira. For natturi til kjærleiken er slik at hugnadselden og elskhugslogen brenn di heitare og søkjer di meir brjost og hjarta og driv dei elskande saman, di fleire som vil hindra deim og stikka kjeppar i hjulet for lovnaden deira. Slik er det når det fyrst hev kome åst og elsk imillom folk, som millom Viglund og Kjetilrid, og dei elska kvarandre so høgt all den tidi dei livde at frå den stundi dei fyrst såg einannan, evla ingi av deim sjå på andre, um dei skulde gjera det dei hadde hug til.

Snadder!

uppdagingi. um kjærleik i ei bok.

2011-04-24T18:15:00.002+02:00

Som sume her alt veit, hev eg lese mykje Gerd Brantenberg dei siste vikone. Eg skynjar ikkje kvifor det tok meg so lang tid å gjera just det. Eg hev visst um Brantenberg i mange år. Tenkt at eg skulde lesa henne, men ikkje gjort det. So var det ei som nyst kom til å nemna henne, og det var framskuven eg trong. No hev eg gløypt i meg, ned på høgkant, med umåteleg lesehug: Opp alle jordens homofile (1973), Sangen om St. Croix (1979), Ved fergestedet (1985), For alle vinder (1989) (ein trilogi, dette), Favntak (1983)... og det finst mange fleire. Egalias døtre, til dømes.

Dei var gode alle saman, um eg skal gjera meg til domar yver deim. Morosame og sorgsame; ei sers vellukka sameining av skjemt og ålvora. Det gjævaste var lika vel at eg kjende meg so innmari godt att i mykje utav det. Serleg forelskingane til hovudpersonen i Ved fergestedet. Serleg dei.

Hovudtema: Gymnastid, ung gjenta som finn ut at ho er «gæren etter jenter». Dét emnet - i bokleg bunad - er i grunnen ikkje nytt og ukjent for meg. Saki er at eg sjeldan kjenner meg att i karakterane i mykje av den skeive litteraturen. Ofta er desse unge gjentone for modige og framfuse og handlekraftige; det vert for mykje drift og seksualitet og for lite av den løynde, einsame og ævelege lengtingi som eg sjølv hev røynt. Og fåe skildrar forelskingi slik ho ter seg for eit barn. For det finst forelsking fyrr me veit kva forelsking er.

I Ved fergestedet fann eg det eg trudde ikkje fanst: ei skildring so råkande at ho mest tok anden frå meg. «Oppdagelsen», heiter kapitlet. Snaudt ni sidor. Her er eit tolleg langt utdrag, men det beste er å lesa heile bolken, må vita.

«Fra Inger var ganske liten hadde det alltid vært et menneske det var noe rart med. Slik at Inger la merke til jakken hennes, eller sånn. Plutselig så hun alltid etter jakken. Hun visste hvor den var i skolegården fordi det mennesket hadde den på seg. Det kunne være et menneske Inger ikke kjente, engang. Men det hadde alltid vært ett menneske.

[...]

Men litt senere var det et annet menneske som det var noe rart med. Kanskje hadde det vært noe rart med henne lenge, men én dag la Inger merke til det. Og da ble hun der. Når hun ikke så henne, tenkte hun på huset hun bodde i. Hun tenkte på gaten der mennesket måtte gå for å komme til skolen. Hun tenkte på ranselen hennes, og hvordan hun måtte snu på hjørnet. Hun tenkte på venninnene hennes som kunne være ved siden av henne hele tiden.

[...]

En gang kom et sånt menneske bort til henne i parken og pratet med henne. Det var Kari Anne Ludvigsen i 6. klasse. Selv gikk Inger i fjerde da, og hun hadde hatt henne lenge. Først hadde hun hatt Laila Pettersen i klassen hennes. Men så hadde det liksom gått over til Kari Anne Ludvigsen. Det var da Kari Anne sang «De nære ting» på Frelsesarméen til jul, der søndagsskolen hadde juletrefest. Hun sang helt alene, alle versene utenat, og det var en fryktelig pen melodi, og etter det ble hun et sånt menneske.

[...]

Etter det gikk det lang tid, men så kom det plutselig en som var mindre. Det var Siri Edvardsen i fjerde klasse, de holdt til på nummer 3, hun kjente ikke henne, heller. Selv gikk hun i syvende klasse, de holdt vakt i gangen med blått armbind på, to og to, og kunne jage ut smårollingene hvis de sto og snakket i gangen. Da gledet Inger seg til å gå bort til nummer 3, og Siri Edvardsen så på henne og måtte gå ut.

[...]

Etter dette skjønte Inger at mennesket kunne være større eller mindre, men at det alltid var et menneske på langt hold.

[...]

Denne vinteren begynte Inger å tenke på Beate samme hva hun tenkte på. Hun lurte på hva i all verden det var. Drev andre mennesker og ble like tullete? [...] Hvorfor var den grå kåpen hennes og det rødrutete skjerfet hennes helt annerledes enn alle andre kåper og skjerf? Og vottene hennes, også. Hun hadde noen grå selbuvotter. En gang hadde hun holdt dem. For Beate skulle ta på seg skjerfet ordentlig, og da hadde Inger stått og holdt vottene og blitt helt tullete og glad i hodet, bare fordi hun sto og holdt i disse selbuvottene. Hun ønsket at Beate skulle holde det skjerfet i fem evigheter. Da fant hun på å prøve dem. Og da hun kjente sin egen hånd inni den votteluften hvor Beates hånd hadde vært, ble hun så glad at det var helt merkelig. Særlig i tommelen. - Du kan prøve mine, sa hun, og så tok Beate på seg hennes votter isteden, og hele friminuttet hadde de hverandres votter på.

Nei, Inger forsto ikke noe av det. Men hver dag gledet hun seg til å se henne. Det var gøy å ha tegning. Nå holdt de på å tegne en kjegle.

En dag i slutten av februar, en mandag, akkurat idet de skulle gå inn i matematikktimen klokken tyve over tolv, gikk Inger rett etter Beate inn i klasseværelset og så på foldene i den lysebrune cardigan-ryggen hennes. Da ble Beate et sånt menneske.

[...dei skriv lappar i timen og lærer at den kortaste vegen millom tvo punkt er ei rett lina, id est: «Det var så enkelt at det ikke var noe å fundere på en gang.»]

Etter dette skjønte Inger hva et sånt menneske var. Det var dette hun hadde lest om! Etter dette visste hun at alle de følelsene hun hadde lest om i ukebladnovellene før og i alle Evi Bøgenes-bøkene, all den brennende kjærligheten som Scarlett O'Hara hadde følt for Rhett Butler og den knugende lengselen som Anna Karenin hadde etter Vronskij, det var de samme følelsene som de hun nå hadde for Beate.

Men da burde det jo ikke ha vært en jente, tenkte Inger. Da burde det ha vært en gutt. Eller jeg burde ha vært en gutt. Hvordan kan jeg elske henne når jeg ikke er gutt?

Men det kunne hun. Og det gjorde hun. Og hun skrev det ned i sin dagbok.»

(2004: 327ff.)

tidstader

2011-04-16T16:47:00.003+02:00

Det er noko som heiter kronotop.
Eller tidstad, i norsk målbunad.
Det er visseleg ikkje so at eg skynjar godt og greidt kva
ein slik kronotop er - kann henda gjer ingen det.
Utan vyrde Bakhtin, vel, som tok ordet frå natturvitskapen
og inn i litteraturvitskapen.

Kor som er: Tidstad.

Eit serskilt band millom tid og stad.
Ei serskild tid på ein serskild stad.
Ein serskild stad til ei serskild tid.
Eller noko slikt.

Alle veit at sovordne samband finst, anten slik eller slik,
og stundom ter dei seg for oss, desse undersame bandi.
Dei stend der so reine og skire og berrlagde. Til dømes:

Det er påskefri. Det er sol og skogsus og varmt i vêret,
vegane er turre og all grus og grums er kosta burt.
Godt sykkelføre, med andre ord. På med hjelmen, rulla i veg.
Fyrst på slump, utan nokor ruta eller mål,
men snart vert det eit mynster utav det lika vel:
Stader som høyrer barndomen og ungdomen til.

Barnehage, barneskule, ungdomsskule, vidaregåande.
Fotballbanor, hoppbakkar (Hermanshulua og Ydalir).
Klatretre, skuleveg, hus eg ein gong hev vore i.

Og stødt denne undersame kjensla:
Det er same staden, men det er ikkje same staden.
Det var her, men det var ikkje slik.

«Det høyrer til ei onnor tid», segjer me.
Soleis er det med stadene òg. Dei hev serskilde tider.

Eg ser at asfalten på skuleplassen er den same som for ti år sidan,
men det er mest som ein annan asfalt lell.
Det er liksom noko kvorvi og avstengt med heile greida.
At staden då ikkje er den same som staden no,
jamvel um han er det. For eg kjenner det att, alt,
staden er staden, heilt seg sjølv, eg ser det klårt og greidt,
endå er alt tvers igjenom annarleis. So langt ifrå, liksom.
Mest som minnet og røyndi ikkje vil samstavast og semjast.

Er det eg som er annarleis?
Er det tidi?

For staden er vel den same? Eller?

2000-talet: caps bak-fram?

2011-04-12T13:46:00.002+02:00

Kva fær du når du bed tvo av dei
utan tvil
mest morosame skrivarane i landet,
Hovland og Ravatn,
(som båe kjem med bok no, forresten)
dryfta kva som kjenneteiknar 00-talet
- framfor eit kamera?

Jau, du fær dette.

Montaigne: Om ære

2011-04-10T15:47:00.003+02:00

Me som tykkjer at ros og heider er ei slags skrekkblanda frygd-sak, kann trøysta oss med vyrde Michel de Montaigne:

«(B) Det ligger en slags naturlig sødme i følelsen av å bli rost, vi setter bare så altfor stor pris på det.

[...]

(A) Jeg bryr meg mindre om hvem jeg er for andre enn hvem jeg er i meg selv. Jeg vil være rik gjennom meg selv, ikke ved lån. Andre ser bare det som hender oss og det ytre skinn; hvem som helst kan bære en rolig maske over et indre fylt av skrekk og uro. Det er ikke mitt hjerte folk ser, men bare min holdning. Man gjør rett i å fordømme den form for hykleri som finner sted i krig, for hva er lettere for en foretaksom mann enn å unnvike farene og kle et skjelvende hjerte i krigersk mundur? Det er så mange muligheter til å unngå å utsette sin egen person for fare at man kan narre verden tusen ganger før man innlater seg på et vågestykke. Og til og med da, om vi er jaget opp i et hjørne, kan vi jo for en gangs skyld dekke oss bak et tappert oppsyn og noen faste ord, selv om vi har hjertet i halsen.»

Montaigne, Michel de (2006). Essyas. Annen bok. Norsk tyding ved Beate Vibe. Oslo: Aschehoug.

dragvolldagar

2011-04-03T23:41:00.002+02:00

Me er sume som hev lange dagar på Dragvoll no.
Lange dagar er ikkje stødt eit herk.
Ikkje når det er laurdag og sundag, i minsto.
Då er bygget stilt og lognt og romslegt.
Inkje kav og mas
og ingi trengsla.
Ro til å tenkja lange tankar.
Ro til å rusla i Gata i si eigi vesle verd
utan å måtta vara seg for å skubba burti nokon.

Og når soli skin so sterkt at det er råd å eta dagverd ute,
då hev eg lite å låta ille for.

edith og eg

2011-03-26T20:36:00.003+01:00

Edith er den vyrde skrivardrosi Edith Södergran. Me er mange som er (og bør vera) takksame for verket hennar. Eg er tvifelt takksam: Fyrst av di dikti hennar er som dei er, dinæst av di dikti hennar fekk Tarjei Vesaas til å skriva dikt - og dikti hans greider eg meg ikkje utan.

Edith visste noko um draumar.
Ho visste noko som gjev drøymaren i meg litt å bryna seg på.
Visste noko um den magti som finst i all draum.
Visste noko um den vågnaden det er å drøyma.
Ho skriv:

FARLIGA DRÖMMAR

Gå icke alltför nära dina drömmar:
de äro en rök och de kunna förskingras [løysast upp] -
de äro farliga och kunna bestå.

Har du skådat dina drömmar i ögonen:
de äro sjuka och förstå ingenting -
de hava endast sina egna tankar.

Gå icke alltför nära dina drömmar:
de äro en osanning, de borde gå -
de äro ett vansinne, de vilja stanna.

(or Landet som icke er)

mannalikamen og helsa

2011-03-20T20:47:00.003+01:00

Ein god laurdag er når den gjæve lomværen som heiter Kirsti kjem på vitjing og hev vaflar og ripsgelé(?) i veska, og tid til å vera lenge, og hug til å liggja på golvet og løysa kryssord og svalla og eta kinderegg og berre kjenna at det er laurdag.

Ein god laurdag er det òg når gjesten let gjestgjevaren låna boki Mannalikamen og helsa (1907/1909) av cand.med. Idar Handagard. Det er ei lærebok um likamen og helsa, må vita, og målet er so gildt og livande at dét åleine hadde gjort boki god. Med denne boki gjorde Handagard viktugt nybrotsarbeid, for her skipa han eit medisinsk ordfang, for landsmålet, med gamle og nylaga fagnemningar. Men jamvel innehaldet er so godt at det er uråd å ikkje gledjast ved det. Difor tenkte eg at de skulde få nokre smakebitar.

Den beste biten er utan tvil opningi.
Allra fyrst skildrar Handagard skinnet. Poetiske greidor!
"Skinnet (elder hudi) klæder likamen. Det sveiper seg kring han som ein heilvoven bunad."

Um kjaken:
"Paa kvar kjakerot er det ein ledknapp som sit i ei dokk i tinningbeinet. Naar me tygg, gjeng nedre kjaken upp og ned og til høgre og vinstre. Kjenner ein daa etter burtmed øyro, kann ein kjenna ledknapparne og koss dei røyver seg. Det hender at folk gaper so stort at nedre kjaken kjem or led. Daa fær dei ikkje munnen att."

Um heilen (hjernen):
"Heilen (encephalon) ligg inne i hausen i heileskaali (fig. 97). Han er blaut som ei halvgrøyta [tjukk velling] elder diga og rukkutt utanpaa som kjernen i ei valnot (fig. 98)."

Um klæde:
"Dei [dyri] hev feld etter aarstiderne. Folkeskinnet er sitt same baade sumar og vetter. Det er snaudt, aa kalla, elder haarvokstren er berre grìsen. Difyr so lyt mannen gjera seg klæde anten av dyreskinn og dyrehaar (skinnklæde, skor, ullplagg) elder av vokstrarne (bomulls-klæde, linklæde).

Um skarlaks-sotti:
"Det sjuke barnet er raudt yver all likamen, so nær som eit par stader i andlitet. Det ser ut som det hev vore duppa i saft."

Um alkohol:
"Naar ein mann hev drukke alkohol, t. d. ei flaska øl elder tvo elder nokre glas vin, vert han gjerne svallug og flaamælt. Han slepper utor seg slikt som han helst skulde tegja med og kyter av si magt og sin manndom. Alt dette er merke paa at alkoholen held paa og fær heilen hans i ein dvale. Han kann ikkje tenkja so skarpt elder skilja so klaart som fyrr. Drikk han meir, vert han munnvalen og ordstam og ustød paa fotom, so han slagar. Daa er det segarne [musklane] i tunga og munnen og i føterne som held paa og vert lamde. Til sidst sovnar han av. Han hev fenge seg eit rus og søv no drukken manns svevn. Han ligg som han vøre kloroformera, han er i ein dvale."

Um alkohol II:
"I drukna er det ofte at folk fær paa seg leide sjukdomar som dei sidan hev mein av all si tid, t. d. ratesjuken [syfilis], dropsotti [gonoré] og andre."

Um vond ande:
"Folk som hev holtenner, fær gjerne vond ande, i vissa naar dei gløymer aa halda tennerne reine. Det er elgjelegt med ein sovoren illtev or munnen, og det er leidt baade fyr den som hev det og den som kjenner det."

Um A- og B-menneske:
"Det er nog so at sume folk er tunge um morgonen men tidige um kvelden, og sume er morgonkrye men kveldsvæve. Men det sidste er daa det vanlege. Difyr segjer me um deim som er tunge og utidige fyrst paa dagen at dei er rangsvævde elder andsvævne, og dei andre rettsvæve. Vanen hev her mykje aa segja."

Det er meir der det kjem ifrå!

bly i hugen

2011-03-14T08:21:00.004+01:00

Målet er stundom so uhorveleg presist. So grannsamt og råkande, so hårfint skildrande at det liksom er vondt og godt og slitande og hugtakande, alt på éin gong. Ordi råkar spikaren på hovudet, midt i blinken, dei tek saki på kornet. Ordi nækjer og berrlegg, dei ser tvers igjenom alt og veit korleis dei skal gjeva form til innehaldet.

Til dømes:

Me tenkjer helst at hug og tankar og sinn og vit og slikt er uhandgripelege og vegtlause saker. Dei er mest som eitkvart usynlegt og lett som sviv ikring utan rettelegt feste i likamen. Dei er luft heller en jord og kjøt. Kvifor er det då slik at dei stundom ter seg som blytunge, sprengjande steinlass?

Ikkje veit eg, men ordfanget provar at jamvel det uhandgripelege og vegtlause kann vera tyngjande. Hugtung, tungsinn, hugtyngsla, tunglynd. Nedtrykt, nedstemd, nedbroten, nedtur, nedslegen, nedtyngd. Sant å segja er nedtrykt det same som deprimert ('de' + 'premere' = nedpressa/nedtrykt), men av ein eller annan undersam grunn tenkjer me at det er verre å vera deprimert en nedtrykt.

Eg skriv ikkje slik av di tankane er so tunge at den arme skrivaren vert sundklemd under deim. Men sanneleg hjelper det lite med stål i bein og armar når hugen legg seg på med heile tyngdi si. So skubbar og skyv han alt han vinn, ned og ned, og jamvel um ryggen er rak, er det mest som bringa ligg på golvet. Som ei trælelekkja ligg ho der og er tung å draga etter seg. Korleis skal ein fri seg frå slikt?

ordsleg ovund

2011-03-07T20:53:00.004+01:00

Me hev fulla alle røynt at andre mål hev ord eller ordlag som me gjerne skulde havt i vårt eige mål. Å sannkjenna det er ikkje å segja at ditt eige mål er fåtøkt og udugelegt. Kvart mål er rikt på sin måte. No kjenner ikkje eg so ovende mange mål, men som kjent er det serleg eitt mål som tidt og ofta gjev meg ei minning av ovundssykja: islendsk. Det er stødt morosamt å læra nye ord, men det er sjeldan so morosamt som når ordi er islendske. Vonleg vert eg islending i det næste livet mitt.

Her er tri av mange ovundsord:

brjóstvit

Ja, brjostvit. Det tyder 'sunt vit'. Ordet fanst òg i norrøn tid, brjóstvit, med tydingi 'natturlegt vit'. Eg likar å tenkja at det vitet me hev i brjostet, er slikt som ikkje hev med uppseding og kunnskap og lærdom å gjera. Brjostvitet er mest som medfødt og ligg fast og trygt i bringa - ikkje so langt frå magekjensla. Diverre fell det oss lett å gjeva hovudet meir magt en brjostvitet. D'er mange som burde tenkja litt meir med brjostet, og mindre med skallen. Eg burde gjera det sjølv, gjeva brjostvitet større rom. Kjenna etter kva vitet der nede i den hjartevarme hola vil.

ljósmynd

Me skynjar greidt kva ljós tyder, og me skynjar òg kva ljósmynd tyder, når me veit at mynd er 'bilæte'. Det er: fotografi. Ordet ljósmynd er fulla laga med fotografi som fyredøme, for fotografi tyder noko slikt som 'ljosteikning' hell 'ljosskrift'. Og han som tek fotografi, er då ein ljósmyndari.

tónskáld

Jamvel dette ordet segjer seg sjølv: Ein toneskald er ein komponist. Islendingane hev mange gilde tón-ord, som tónleikar ('konsert'), tónlist ('tonekunst', d.e. 'musikk'), tónstigi ('tonestige', d.e. 'skala'). Men me nordmennene, me vil visst helst brikja med ugjenomsynlege framandord. Er ikkje det litt leidt?

kjærleik: jónsi

2011-02-26T21:07:00.003+01:00

Fyrre vika hende noko: Nordic Music Prize vart gjeve ut for fyrste gong, det var medan by:Larm 2011 stod på. Storfolk som Robyn, Susanne Sundfør og Dungen var kandidatar, men dei vann ikkje.

So, kven vann?
Det gjorde Jónsi,
med albumet Go (2010).

Jónsi, Jón Þór Birgisson, Jón-si.

Å, Jónsi, Jónsi, han hev vore min store kjærleik sidan seinhausten 2008. Fyrst då - skam å segja! - uppdaga eg kor gjævt eit band Sigur Rós er. Betre seint en aldri, og betre sterkt en veikt. Og Sigur Rós tok meg so sterkt og skok meg so hardt at eg enno ikkje er komi yver det. Kva hev eg høyrt på etter det? Sigur Rós, Sigur Rós, Sigur Rós, ymse, Sigur Rós, Sigur Rós, ymse, Sigur Rós, Sigur Rós, Sigur Rós - - og slik held det fram.

Kvifor vart eg gripi nett då?
Veit det ikkje.

Eg hadde prøvt å lyda til musikken fyrr òg, men det feste seg liksom ikkje.
So kom far med noko han hadde kaupt av di det var skrive slikt moromål (islendsk) på omslaget, og då, umsider, kom eg inn i det og vilde ikkje ut att.

Eg kann lovprisa Sigur Rós i all æva, men det skal eg ikkje. Ikkje no. Det var Jónsi eg skulde - og skal - skriva um.

Det er noko so gildt og fengslande med heile karen. Utan at eg kann setja fingeren på kva det er. Han er visseleg eit musikalskt flogvit, men det er noko meir òg, noko som hev med sjølve skapnaden og framferdi å gjera. Kann henda er det so lett som at han er homofil. Visst er eg veik for homofile gutar. Serleg gutar du ikkje kann sjå det på. Det er fulla ikkje snildt å segja det slik eg segjer det no, men eg tykkjer homofil kjærleik er mykje finare en heterofil kjærleik. Orsak alle trufaste heterolesarar. Men kar og kona, det er liksom so gjengs og greidt og vanlegt at det mest som er utslite. Det rører meg ikkje å sjå ei gut og ei gjenta i hop, endå so fine dei kann vera saman. Men er det tvo gutar hell tvo gjentor, då kjem den store, varme hjarteskjelven.

Difor: Jónsi og Alex må vera noko utav det vænaste i verdi.
Og albumet deira, Riceboy Sleeps (2009), er minst lika vænt som dei er.

Men det må vera meir òg, med Jónsi. Kann henda er det berre det å vita at den hugtakande musikken liksom hev utspringet sitt i denne lange, granne likamen. At det er han som hev smidt i hop ordi og ljodi som tek meg so, at det er munnen hans som ber fram ordi og fingrane hans som glid yver gitarhalsen, og fram kjem desse tonane som eg må høyra på, heile tidi.

Og sjå på. Det beste er næsten å sjå filmar og upptak med'n. Eg hev set karen so mykje no at eg hev teke til å røra hovudet på same måten som han, når eg høyrer songane hans. Og andlitet hans, som ser so pint og vride ut når han syng dei finaste bitane av den og den songen, og når han dreg cellobogen sin yver gitarstrengane so det kvin og grin um einannan, ja då...då er eg i sjuande himmelen.

Hev eg sét honom? Ja, ein gong i Reykjavík. Me var ein gjeng som gjekk ut frå ei skjenkjestova (der Björk var platesnurrar, forresten), og i augnekråi såg eg, der på gata, midt i den ljose sumarnatti, ein lang kar i raud t-skyrta som helsa nokon med eit blidt "Blessaður!". Trur du ikkje det var han, du! Sume i fylgjet gjekk innatt og tala ved karen, men eg gjekk heim og lagde meg og var nøgd med at eg såg'n. Såg at han fanst og at han var ein heilt vanleg kar, av kjøt og blod, med raud t-skyrta.

Go do heiter hiten frå Go. Gakk og høyr, segjer eg.

januar 2011

2011-02-16T18:13:00.007+01:00

Januar var ein undersam månad. Den mest undersame eg kann minnast, trur eg. Han var so sprengfull og stinn, januaren, so stuva og stappa at ein stakar snaudt fekk anda. Det var mest som alt skulde henda då. Alt. Prov: Det vart so mykje at den arme studenten reint gløymde å svara husleiga si. Dét hev aldri hendt fyrr!

Januaren 2011 var kje snaud, nei. Skal tru korleis dei næste månadene kjem til å sjå ut? Januar hev som kjent namnet sitt etter den romverske guden Janus. Han var gud for inngang og byrjing. So då undrast eg: Kva hev eg gjenge inn i? Kva hev byrja?

Januar:

Her var undersame ferder i bokheimen.
Her var undersame ferder med skidor under føtene.
Her var undersame ferder med tog i Øysterdalen.

Men mest var det undersame ferder millom folk.

Møte med kjende, ukjende og halvkjende. Fekk tala ved sume eg berre hadde høyrt gjete. Fekk tala ved sume eg berre kjende gjenom skrift. Fekk tala ved sume eg hev tala ved tusund gonger fyrr, men denne gongen um nye emne. Fekk tala ved sume eg ikkje visste fanst.

Mange kom inn, eller lengre inn, i livet og tidi mi. Éin gjekk òg ut. Ut or seg sjølv og si eigi tid. Andre livna til ved gledelege umskifte i livet sitt. Umskifte som eg ikkje var med i sjølv, men fekk skoda frå utsida. Ei truloving. Ein elskhug som endeleg loga upp. Ei som endeleg fekk godt og fast arbeid. Og hjå meg sjølv: Draumvovne hugsyner fekk ein drope røynd i seg.

So mange samtalar og samkomor, so mykje samstræv og samhug. Ikkje til å undrast på at eg skreiv ein språkstubb um fyrefestet sam- i februar.

Folk, segjer eg. Folk.

Januar 2011 stadfeste dette:

Det er råd å vera glad i både einsemd og folk.

Som sagt: Ein undersam månad.
Og no er han fyrrtid.

fyr i fritt flog

2011-02-13T09:42:00.002+01:00

Sist fredag hende noko stort:
Ein kar hoppa lenger en nokon annan hev gjort.
Med tvo flate fjøler som einaste hjelpemiddel,
flaug herr Remen Evensen heile 246,5 meter.

Det er langt.

Sjølv greidde eg snaudt 110 meter. Det er berre barnematen.
Endå syntest eg at det var eit langt flog. Mange sekund i lause lufti.
Sume undrast um hopparar tenkjer noko medan dei ligg der og flyg.
Ja, det gjer dei. Tankane flyg, dei med.
Og dei hev mykje tid å fljuga i, når floget er so langt som 246,5 meter.

Um du gjeng hit, kann du sjølv sjå korleis det er å hoppa i den største bakken i verdi. Sterke saker!

kefir & tran

2011-02-04T18:37:00.002+01:00

Eg les Slipp ham inn!, livssoga til Kjell Aukrust skrivi av Aukrust sjølv. Det er fulla andre eller tridje gongen eg les boki, men eg flirer lika mykje no som fyrste gongen. I går var det serleg éi soga som løyste låtten i meg. Ho høver sers godt i dag, for snart kjem det gjester til huset, og det vert radt eitkvart sterkt å drikka. Soga gjeng soleis:

Mens Bror min feiret dagen [17. mai] med studenterlue og dusk blant akademikere, feiret jeg den med hybelkunstnere i Nordahl Bruuns gate. Vi bar Kunst- og håndverksskolens grønne Rembrandt-lue med pensel i, og Nyco-flaske på baklomma med Silver Tail. En penselsvinger og bassanger fra Lillehammer satt inne med interessante selskapstips: Drakk man kefir og tran på forhånd, var det rent utrolig hva man tålte av gin.

Det holdt ikke stikk med Silver Tail. Blandingen gjorde galt verre. Da vi senere sang flerstemt på Sankthanshaugen, følte han seg uvel. Det var noe som hadde ostet seg inni'n og måtte opp. Ut av munnen sto kefirflaka som et tett og stemningsskapende snøvær. Folk under grønne maitrær stoppet undrende opp: Gikk den vårlige sanger fortsatt med vinteren i seg?

Ah, denne sermerkte, aukrustske tonen.

god dagen

2011-02-02T21:25:00.003+01:00

På tide å setja um nokre Sigur Rós-vers att.
Denne gongen: Góðan daginn.
"Góðan daginn" er vanlege helsingsord på Island, slik "go'dagen" er her.

Og Góðan daginn er ein utav dei gildaste songane på plata med með suð í eyrum við spilum endalaust ('med sus i øyrom spelar me endelaust') frå 2008. Burt, burt med det kalde, inn med det varme. Berre det å opna ein song med desse ordi: Eg sende soli på deg. Å gjera det ljost og lognt for den som sit i kjøld og myrker. Det er ein god dag.

Umsetjingi er ikkje heilt påliteleg, for det er sume ord eg ikkje fær tak i. Endå vonar eg de ser kor gjævt verket er. (Eg læt rim-mynsteret sigla sin eigen sjø.)

eg sende soli på deg
seint ein sumardag
varmegradane gror
og ganglaget vert snøggare
skin i andlitet, varme
det er retteleg dag
burt, burt med deg, sky

ja, burt ut på havet
der som sjøen fløder
og isen brånar

me spelar endelaust
burte no, avklædde
dei opne såri gror

me spelar endelaust
soli styrer
kveikjer upp, sprengjer ljosperor
? badar i reine geislar

god, å, god dagen
eg riv or deg isflak
og jøklar
og skare
og kastar det ut på havet
der som sjøen fløder
og isen brånar

me spelar endelaust
soli styrer
kveikjer upp, sprengjer ljosperur
? badar i reine geisar

annarleis

2011-01-23T00:25:00.003+01:00

Dikt. Eg les dikt tidt og ofta. Les, berre, skal ikkje noko med det, skal ikkje finna eller greida eitkvart, skal berre stilla ein slags torste eller ei lengting som stundom ter seg i hugen. Det er einast dikt som kann døyva det. So då les eg dikt. Norske dikt, helst. Les. Men det er sjeldan eg les dikt som tek meg og skjek meg slik eitt av dikti til Åsmund Sveen gjer. Las det fyrste gongen rett fyre jol, då eg fór igjenom fyrste diktsamlingi hans, Andletet (1932). Diktet tok - og tek - meg so umåteleg sterkt. Eg kann ikkje segja det på nokon annan måte: Det tek meg.

Kvifor? Veit det, og veit det ikkje. Éi årsak er at det kvervlar upp kjenslor som eg trudde var løynde og gløymde. Kjenslor frå ungdomstidi. Diktet råkar so midt i, eller "på kornet", dei kallar. Det er liksom... Nei, eg veit ikkje. Underlegt, berre. Eg tenkjer: Heilt slik var det. Det er homofilen, må vita, den djevla homofilien. Som nemnt er det ikkje vanskelegt for meg no å vera homofil, eller å segja at eg er homofil. Eg er sæl soleis. Men det vanskelege, det verste av alt, det vondaste eg hev vore med i, det er den stundi, den stundi, den ørvesle augneblinken, der du skynjar det og sannkjenner det for fyrste gongen: Eg er annarleis. Å, kor det rasar og riv då! For ei rædsla! For ein harm, for ei sorg, for ei ørska! Å, som eg svimra! Den kjensla - det er som ein diger, tung hamar, som dunar og smell og segjer: Slik er det, og du greider ikkje skilja deg av med det, slik er det, slik er du laga.

Og det skreiv Sveen eit dikt um. På sida 88 og 89 i Andletet stend det, svart og hardt på kvitt. Stundom tenkjer eg på diktet etter eg hev lagt meg, på veg inn i svevnen syner det seg, diktet, lyser og brenn mot dei attlatne augneloki. Då lyt eg upp, or sengi og burt åt bordet, finna boki, blada upp, kviskra det høgt, diktet. Kjenna augo som tek til å fljota, berre for at diktet er slik. Slik:

No veit eg det -
eg er ikkje eg som dei andre.
Eg er annarleis.

Annarleis -
Det vart så underleg alt då eg såg det.
Det var som eg gjekk i ein fortrolla skugge.
I min eigen skugge.
Åleine.

Utanfor i sola gjekk dei andre.
For dei hadde ingen skugge å gå under
slik som eg.
Skuggen deira låg i rette leida -
dei trødde på han
og gjekk rake i sola.
Berre eg gjekk bøygd under skuggen min-
som attmed eit høgt fjell.

Det sette så inn på meg med det same -
det var så eg svimra.
Og sjølve sjælefjellet skrall
og slo rivne
og opna ei botnlaus skore framføre meg.
- Der stod eg åleine utmed stupet
og såg alle dei andre på hi sida.
Og visste at dit kom eg aldri over.

Og då såg eg det -
eg er annarleis.
For det er to slags menneske -
dei som står på hi sida av rivna i fjellet
og trår på skuggen sin
og er rake i sola -
og så eg som står her på mi side av stupet.
Og her skin ikkje sola -
for her heng hamrane høgt utover grópa.

- I ein fortolla skugge
går eg her -
i skuggen av mi eiga natur.
Som innunder høge hamrar i sjælefjellet.

*

hugleik

2011-01-16T00:13:00.006+01:00

Det hev vore reint for mykje hjärta & smärta og anna kjenslegrums her den siste tidi. No skal lesaren få litt å prøva seg på! Aktivisering, heiter det radt.

Eg er som kjent sers veik for hug-ord. Sagt med andre ord: D'er hugnad i ord med hug i! Dei gamle skaldane var òg veike for hug-ord. Skriftene deira fløymer av hug. No skal de få lauga dykk i det same. Og berre so det er sagt: hug kann tyda mangt og mykje, millom anna 'tanke, sinn, lyst, mod, lynde, stemning' og dilikt. Eg plar tenkja at hugen, det er alt som er inni, både i hovudet og i bringa. Hugen er alt det som ikkje er handfast; han er alt det som sviv og driv inni oss, det me liksom kann sjå og kjenna på innsida. Hugen er ei underleg ovring.

Uppgåva er ikkje vanskeleg i det heile: Her kjem fem hug-ord (i vilkorleg fylgd) med tyding attåt. De skal stilla upp ordi på den måten at ordi de likar best er 1, det næst beste er 2, og so burtetter. Det er ikkje naudsynt å koma med grunngjeving for kvifor de gjorde det slik og slik, men de må gjerne gjera det. Her er ordi:

hugsyn - fantasi, idé, fyrestelling, tankeprodukt
hugleggja - få kjær, forelska seg i, få interessa for
hugsvaling - trøyst, kveik, lindring
hugsviv - innfall, tanke
hugbera - tenkja på, hava godhug for

Til lukka!

Og elles: Ordi hyggje og hyggjeleg er avleidde av hug. Difor byd eg at de hyggjer dykk med uppgåva!

Og elles II: Dei kjende ramnane til Odin heitte Huginn (Hugen/Tanken) og Muninn (Minnet). "Hugen fer so vida", som det heiter hjå Ivar Aasen.

hovudstups

2011-01-01T14:42:00.005+01:00

Romjol og nyår tyder tydskt-austerriksk hoppvika.
D'er sjeldan eg sit so fastlimt framfor skjermen som då.
For skidhopp må vera den mest bisnelege, estetiske og grensesprengjande idrotten som finst. Folk flyg! På tvo trefjøler!

Men det hender at folk fell.
Og sume fell stygt.
Verst er det når dei "tippar", eller "gjeng rundt".
Når presset på eine eller båe skidene vert burte
so hopparen snurrar i lufti
og rasar mot bakken med hovudet fyrst.

Veven fløymer av filmsnuttar der hopparar fell.
Kast i kast. Ofta greider dei seg,
men sume gjer det ikkje. Dét er det ikkje film av.
Men her er éin av mange fallfilmsnuttar.

Merknad: Det er ikkje for veike sjæler.

(Bilætet er teke frå www.strangesports.com)

elskhug vs. hugelsk

2010-12-31T15:13:00.003+01:00

Det klassiske spursmålet:
Når er kjærleiken best - som draum eller som røynd?

Røynsla mi segjer: Som draum.
Eller i draum.
I hugen.

Det er kje uvanlegt at hugen vår leikar seg med slikt. Dei store skaldane skreiv um kvar si draumefagre, fullkomne og uskuldsreine møy. Petrarca, Dante - - slike karar. Men kvinnone deira samstavast ikkje med røyndi. Dei er for gjæve, for høgvyrde, for kvite og reine. Dei er boklege.

Mine eigne hugmøyar samstavast med røyndi. Sume er jamvel - skam å segja! - tvers igjenom røynlege. Dei finst, dei ruslar ikring og er næsten heilt vanlege. Og berre næsten, for dei hev det serskilde laget som gjer at hugen min syg deim til seg og læt tanken dansa med deim. Snildt og rolegt, berre, det er so gildt med eitkvart å gledjast ved medan eg gjeng der og bidar på at noko røynlegt skal bera til. Godt å tenkja på, godt å skriva um. Og kann henda gjev eg hugelsken so stort rom at det ikkje vert noko utav elskhugen.

Slik hugelsk er seige saker.

Det sit i so lenge. Klistrar seg inn i alt anna, liksom.
Og um hugelsken veiknar og bur seg til å sleppa,
skal det ikkje mykje til fyrr en klørne set i att
og dreg seg upp på sjølve tanketrona.
Det er berre ein smil hell eit ord, det,
frå den røynlege,
so fær hugmøyi att styrken sin i fullt mål.
So er me i gang.

Men å snu det klassiske spursmålet:
Når er kjærleiken verst - som draum eller som røynd?

Må vera som draum, det.

For det må vera verre at han ikkje finst i det heile,
en at han finst og er vond.
Då er det i minsto noko å gjera med det.

O, kjærleik!
Du er vel ein av dei ting menneskja aldri skal få taket på.
Det er vel dét som gjer alt so fortrolla og rart.
Endå det berre er hugelsk.

i dag er ikkje ein god dag for alle

2010-12-21T15:42:00.003+01:00

Soli livna der ho låg
kvass og klår på kvelven,
loga upp so fri og fjåg
i dagen, still og skjelven.
Med varm og stødug strålehand
løyste ho sitt strame band.

Ho skulde snu, ho vende seg −
Då dundra verdi tungt.
Og jordi klovna, alt vart natt,
ei avgrunns rivna braut seg veg −
Men hjartat hamra, vilt og ungt,
i den som stod åleine att.

Kavande i sakn og lengt,
so tung ei sorg å bera −
Livet flengt og hjartat sprengt,
og stødt skal minnet tæra.

−

Soli såg og braut seg av;
ho kunde ikkje snu,
ho bleikna burt og sokk i kav −
Du strir i myrkret, du.

*

skidløyping

2010-12-17T10:12:00.005+01:00

Ja, i går flaug eg på skidor att.
Det var sesongdebuten, som 'n far segjer.
Han og eg drog til Budor (Løten), der var det nøgdi med snjo. I skogen heime er det enno snaudt med slikt. No lyt det snart koma meir!
På Budor var det snjo. Og vind.
Snjofall og snjodriv.
Lause og stundom attdrivne løypor, men det gjer inkje.
Me klædde oss inn og langa ut, han fyrst og eg etter.

Å jø, kor gildt!
Berre den kjensla - - å fara som ein føyk
yver mark og knaus, innimillom tre og tuvor, svosj!
Det gjer godt å tøygja og strekkja seg ut,
sparka og spenna ifrå og fjuka fram,
serleg for den som elles sit krøkt yver ei bok
hell eit skrivearbeid.

Bringa blæs og kjakane raudnar i kaldlufti,
far dreg ifrå upp bakken - den gampen!
Skjera seg gjenom skavlar av lette, turre snjokorn,
susa ned og rundt ein sving,
berre vera i jamt sig og fylgja tanken som driv
hit og dit i skallen, fri og lett som snjoføyken.

Me gjeng ikkje for skuld "trimmen",
skal ikkje vinna og rekka noko,
skal ikkje øva oss til noko toskut skidrenn
og greida eit verdlaust skidmerke av eitkvart slaget -

Skal berre kjenna den kjensla, flyten, drivet,
og sitja sveitte i bilen heim att
og vera litt stive og rare
i veikryggen, gleda seg
til næste ferdi, til meir spel og sprel,
på desse skarve fjølene me kallar skidor.

meir tre

2010-12-14T16:56:00.002+01:00

Næste tre-diktet er kome
or pennen til Halldis Moren Vesaas.
Ikkje uventa, vel, or den samlingi som ber namnet Treet (1947).

Diktaren døypte det: "Døde greiner"

Eg er eit tre. Eg veks av trygge røter.
Eg har fått næring nok, og livd og le,
og sloppe skuggen. Går du framom fort,
du tek meg for eit rikt og vakkert tre.

Du skal gå framom fort. Og du skal sjå meg
om kvelden helst, da trivst eg best, da famlar
kvar kvist mot mørkret som ei grådig hand
og fangar det og tett det kring meg samlar.

For løynt i lauvet ber eg døde greiner.
I overmot eg let dei breste fram,
langt fleire enn mi rot vann halde liv i,
og derfor laut dei døy, sitt tre til skam.

Eg gløymer prydnaden av friske greiner
for sorga over kvar som saftlaus rotnar.
Snart brest dei og blir mold. Men arret av dei
skal treet bere alt til sjølv det brotnar.

***

me og tre

2010-12-06T20:27:00.003+01:00

Emnet for næste Riss er røter.

D'er mangt å skriva um røter.
Serleg um éin av vokstrane med røter i botn: Treet.

Det er noko med treet. Det kann du ikkje segja imot.
Treet er liksom nærre oss en andre vokstrar er,
det er mestsom me er i ætt. At det er eit band,
hell eit ordlaust mæle,
imillom oss. Den grove stomnen, den høge kruna -
Den sterke, store voksteren er som skoten upp or jordi,
tagall og ruvande,
upp upp upp vil han.
Og han stend der - tung, traust og trygg -
heilt til han lyt nedpå. Eller av di me treng honom,
treng kjøtet hans. Kjøt til å byggja og bu med.
Kjøt til å verma seg med.
Då lyt han ned, den høgreiste.

Dei tvo hæve skaldane på Midtbø, Halldis M. og Tarjei Vesaas,
skreiv radt um tre. Dei visste fulla noko um skog, dei:
Han frå Vinje, ho frå Trysil.
Skog skog skog og skog.
Difor skal eg syna fram nokre av tre-dikti deira.
Ein fire-fem, litt etter kvart.

Det fyrste må vera det fyrste diktet i den fyrste
diktsamlingi til Tarjei Vesaas, Kjeldene (1946).

"Snø og granskog", heiter det. "Snø og granskog".
Skulde høva vel, det, no.

Tale om heimsleg -
snø og granskog
er heimsleg.

Frå første stund
er det vårt.
Før nokon har fortalt det,
at det er snø og granskog,
har det plass i oss -
og sidan er det der
heile heile tida.

Meterdjup fonn
kring mørke tre
- det er for oss!
Innblanda i vår eigen ande.
Heile heile tida,
om ingen ser det,
har vi snø og granskog med.

Ja lia med snøen,
og tre ved tre
så langt ein ser,
kvar vi er
vender vi mot det.

Og har i oss ein lovnad
om å koma heim.
Koma heim,
gå borti der,
bøyge greiner,
- og kjenne så det fer i ein
kva det er å vera der ein høyrer til.

Heile heile tida,
til det er sløkt
i våre innlandshjarte.

***

tri bøker

2010-12-03T13:29:00.007+01:00

Eg hev stødt havt ein sterk mothug til kjedebrev ('kjede' som i kjedeliiii). Eit undantak er "brev" av det slaget som Åsta Mari nyst sende meg.

I stutte drag er uppgåva soleîs: Eg skal nemna tri skaldar som eg likar godt, draga fram éi bok - av kvar - som eg likar serskilt godt, og so gjeva fem andre vevritskrivarar den same uppgåva.

Ei vanskeleg uppgåva, ja visst, men det er fulla råd å få til eitkvart.
Skaldane "mine" kjem i vilkorleg fylgd:

1. Tarjei Vesaas

"Det var det eg visste!" tenkjer du no. Ja, Tarjei er grumguten min. Alt han skriv er so dragande, hugtakande, skakande - og det er plent uråd å setja fingeren på kva det er som veld alle desse kjenslone, men dei er der, dei kjem etter berre éi setning, eg veit ikkje kva det er, veit berre at det er stort og namnlaust, viktugt, liksom. So var det å velja ei bok. Her kunde eg nemna ei utav dei store: Fuglane, Is-slottet, Det store spelet, Kimen, Vindane - - men det lyt verta ein utav dei tvo siste bøkene han skreiv. Anten Båten om kvelden eller Liv ved straumen. Eg vel meg Båten om kvelden. Tarjei legg mykje av seg sjølv i det verket. Her finst eit av yndlingsstykki mine, "Ord og ord":

Han tenkte: Ein seier altfor mangt dumt og bakvendt. Oftast blir det bakvendt. Det ein seier er gjerne slik at det blir liggande på golvet som eit par skeive skor – medan det ein ville sagt kjendest som flygande fuglar.

Teia still om det viktige er ikkje berre blygskap. Den elendige tunga er av tre. Småsakene blir tjata ut, plapra om. Det andre blir tagt om til det kanskje blir gløymt og ligg i ymse graver.

Kva må ein så kallast, den som har ansvar for dette?

2. Ivar Aasen

"Det var det eg visste!" tenkjer du no. Ivar er òg ein grumgut. Han var so gløgg og snild, og djerv og heilhuga. Um det fanst ein reidskap som gjorde at me kunna fara att og fram i tid, skulde eg vitja honom. D'er likso visst som amen i kyrkja. Her med er det vandt å velja ut ei serskild bok. Visesamlingi hans, Symra, merkjer seg ut, det er eit gjævt verk, men eg trur lika vel at eg må velja Norsk Ordbog. "Du kann då ikkje lesa ei ordbok!" tenkjer du no. Visst kann eg det. Og eg er ikkje den einaste som meiner at ordboki hans er full av poesi.

3. Alf Prøysen

Han Alf, ja. Då er det fyrst og fremst den ålvorsame skaldskapen hans eg tenkjer på. Eg tykkjer um dei lugome og morosame visone og stubbane hans òg, men det er myrkret og ålvora hans som dreg meg til seg. Og målet hans, ikkje minst. Det tok lang tid fyrr en han fann det serskilde målet sitt. Han prøvde seg endå til med nynorsk! I grunnen er det fulla ikkje rett å segja at han fann målet, er trur heller han kjende seg fram til det, leita og grov i seg sjølv til han trefte den rette tonen. Eg hev lese andre som skriv på mjøsmål, men målet deira vert bleikt og veikt jamført med Prøysenmålet. Prøysenrøysti. Ei bok eg likar serskilt godt? Det må vera den fyrste boki hans, Dørstokken heme. Det er stor kunst. Han var ein stor skald, Prøysen.

Framsending av uppgåva:

Ellinor, av di ho skriv betre um bøker en nokon annan.
Silje, av di ho hev eit vedunderlegt mål.
Per Esben, av di han er so umåteleg djuptenkt i alle ting.
Ida, av di eg undrast kva ho les.
André, av di han ikkje hev gjort som Åsta Mari sagde. (Høhø).

undrast kven han var...

2010-11-25T16:19:00.006+01:00

...han som sat med fjørpennen sin og krota ned den soga eg sit og syslar med kvar dag. Eller, krota er fulla ikkje rette ordet, for det var gløgt uttenkt og godt utført, verket hans.

Når me sit slik med eit verk, anten det er ei soga hell ein roman hell eit dikt, og borar oss inn i det og snur og vender på det, so lenge og med so mange tankar og trådar fljugande gjenom skallen, er det lett å gløyma at det var ei hand som fekk det i stand. Ei vanleg, varm hand som tok burti braud og dører og barnekinn, just som andre hender.

Eg tenkjer litt på desse hendene når eg takomtil ser på handskriftet (eit av mange) av soga um Kroka-Rev. Det er ikkje eit av dei vænaste handskriftene, og langt ifrå eit av dei eldste og gjævaste. Men det er no eit gamalt skrift lell, skrive ein gong millom 1660 og 1675. Og eit gjævt skrift, av di eg kjenner so godt til soga som skriftet fortel um.

Du kann skynja det at du skal få sjå godsakene. Bilætet (eller, faksimilen) av handskriftet AM 552 f 4to fann eg her.

Fint, eller kva?

stubbeveldet

2010-11-20T15:01:00.007+01:00

D'er sume som spyrr um det er vanskelegt å finna vyrke til desse småe målstubbane mine i Dag og Tid. "Det er fulla vandt å koma på noko å skriva um?" "Er det ikkje ei fæl tyngsla å skulla smida i hop noko kvar einaste vika?" "Snart er det fulla ikkje att meir å skriva um?"

Nei, nei, nei og nei. Kor mange ord finst det i det norske målet?
Just det. Ordtilfanget er uendelegt. Det er uråd å rekna i hop ordmengdi i eit mål.

Til no hev eg skrive snaudt hundrad stubbar, og det skulde vera vyrke til minst tusund til.

Eg tenkte eg skulde fortelja korleis desse stubbane kjem i stand, korleis eg skriv deim. Eg er ikkje rædd for å "røpa" noko, eg er ikkje rædd for at andre skal taka til med å skriva sovordne stubbar. Det er me berre tente med. Eg greider ikkje skriva um alle ordi sjølv, so.

Eg tok til å skriva stubbane i mars 2009, og det tok nokre vikor å koma i gjenge, men snart fann eg mynsteret, eller formelen, som eg framleis nyttar. Eg kløyver stubbskrivingi i seks stig:

1. Leita
2. Samla
3. Velja
4. Skipa
5. Skriva
6. Stytta

1. Leita
Det segjer seg sjølv at eg fyrst lyt finna eitkvart å skriva um. Ofta hev eg mange emne som ligg og surrar i bakhovudet fyrr eg tek deim fram. Men um eg ikkje hev tenkt ut emnet når eg set meg til å skriva, må eg leita litt. Då sit eg gjerne og blader i ordbøkene. Slær upp ord som eg trur det kann vera morosamt å skriva um. Når eg finn eitkvart som eg ser at det er råd å skriva um, vel eg det. Sume ord er so store, både i tyding og i bruk, at eg ikkje treng leita i ordbøkene eingong. Ord som verd, tid, ljos og sova er spanande og gamle og mykje nytta. Um eg ein sjeldan gong sit og blader og lika vel ikkje finn noko, vel eg berre ein kroppsdel. Fåe ord er nytta so mykje og på so underleg vis som likamsord. Auga, hjarta, bein, rygg, hand og so burtetter. Mykje å velja uti!

2. Samla

Når eg hev valt meg eit ord, eller ei ovring i målet (til dømes fyrefestet u- (ugras, uvêr), bokstavrim, ordtak), må eg samla vyrke til stykket. Då tek eg meg fyre ordsoga (etymologien), dei ulike tydingane og bruksmåtane til ordet, og serleg faste ordlag. Kann henda finst det eitkvart i bøker og dikt som kann vera fint å få med. Tittelen på stykket vert ofta til i denne samle-stundi.

Eg nemnde at emni stundom ligg og surrar i bakhovudet. Det hender eg støyter på eit ord og tenkjer "aha, det skal eg skriva ein stubb um ein gong". So ligg det baki der og godgjer seg, stundom i nokre vikor, stundom i nokre månader, og so samlar eg - framleis i bakhovudet - vyrke til det stykket. Ein sjeldan gong hev eg heile stykket klårt alt fyre eg set meg til å skriva. Slik var det med stykket um Oskefisen, til dømes. Det tok um lag ein halvtime å skriva. Elles plar det taka fem timar eller so.

3. Velja

Dette er den vanskelege biten. Her lyt eg velja kva som skal med, og kva som lyt ut. Som oftast hev eg meir vyrke en eg hev rom til. Eg vel det som tykkjest mest underlegt og morosamt, men stundom er alt morosamt, og då gjeld det å berre knipa att augo og strjuka ut eitkvart.

4. Skipa

Her tenkjer eg ut ein slags skipnad eller uppbygnad på stykket. Finn ut kva som skal vera fyrst, kva som skal vera emnet for det avsnittet og det avsnittet, kva som skal vera sluttord og so burtetter. Dei tvo fyrste bolkane er tolleg faste: Fyrst eit par "kontekstsetningar" som segjer litt um ordet eller ovringi eg skildrar, dinæst kjem ofta eit par spursmål, dei skal mest som syna kor underleg bruken av ordet er, og soleis eggja lesaren til å halda fram. Den andre bolken tek gjerne til med ei liti etymologisk utgreiding. Resten av stykket fylgjer ikkje noko serskilt mynster.

5. Skriva

Sjølve skrivingi er det som tek tid. Og eg skal vera ved at det morosamste er å samla vyrke og finna ut kva slags vrid eg skal gjera på det og det. Eg tenkjer stundom at det er eit herk å skulla skriva desse stubbane, men når eg set meg til og opnar dokumentet og tek til å skriva, då er det mest som alt anna ikring meg kverv burt, stubben syg meg til seg, og då kann eg ikkje tenkja meg noko betre å halda på med.

Eg legg elles vinn på å gjeva stykket ein logn og triveleg og snild tone. Det skal vera eit ope og undrande stykket, ikkje eit surmaga innlegg um at slik og slik er det eller skal det vera.

Kva er det som gjer eit stykke undrande? Tja, det er so mangt. Men ein serskilt god "underleggjeringseffekt", det er å tolka bilætlege ordlag bokstavleg. Me hev eit par morosame med ordlag med munn, til dømes "å missa munn og mæle". Å missa munnen, kva er det for slag? Dett han ned på golvet? Eller: "alle snakka i munnen på kvarandre". Korleis talar du i munnen på eit anna menneske?

Og slik held det fram...

6. Stytta

Til sist må eg ofta fara igjenom og stytta heile greida. Strama inn og velja burt det som er uturvande. So er det berre å senda stykket til herr Bladstyraren.

Mykje nytta (ord)bøker:
Nynorskordboka på nett
Norsk Ordbog av Ivar Aasen (ny utgåva ved Kristoffer Kruken og Terje Aarset)
Norrøn ordbok (ved Leiv Heggstad & Co)
Islendsk ordbok på nett
Latinsk ordbok (ved Egil Kraggerud & Co)
Norske ordsprog av Ivar Aasen
Norsk målbunad av Ivar Aasen

frislepp

2010-11-08T18:55:00.008+01:00

Det er so mykje som er fast og stengt. Stivt og strengt. Tett og trongt.
Det er normer, former. Sagde eller usagde, skrivne eller uskrivne.

Det skal vera slik, eller slik.

[Ja, då, her kjem endå eit stykke i serien Akk og ve, verdi er vanskele']

Menneskja treng sumt å retta seg etter. D'er greidt. Seder og vanar plar gagna meir en dei skader. Me treng rettleiding. Men alle kann ikkje vera rette stødt, på same måten, heilt likt, utan avbrigde og undantak. Sumt må vera skeivt og skakt (no tenkjer eg ikkje fyrst og fremst på 'skeiv' som i 'homo'). Sumt må vera heilt på tvers. Sume må vera skeive og skakke og heilt på tvers. Då er det so mykje lettare for andre å vera det. Dei som kjenner seg annarleîs på same måten.

Det tok si tid, men no hev eg endeleg funne fram til nokon som gjer det umåteleg lett å brjota med normi og formi og all denne normaliteten. I grunnen kunde eg nemna mange, men nett no er det berre éin einaste skapnad som gjeld. Éin einaste gjev all den hugsvaling som trengst. Og det er ikkje berre songane og røysti som veld det, det er heile skapnaden, heile bunaden, alt inni og alt utanpå, det frie, fridomen, at det er råd å vera so grenselaust fri.

Visst er det Antony Hegarty eg tenkjer på. Antony i Antony and the Johnsons. Antony som ikkje er anten hann eller ho, ikkje anten kjøt eller ånd, ikkje anten sterk eller veik, ikkje anten ute eller inne, Antony som - so vidt eg veit - berre er seg, men ikkje seg slik folk flest tenkjer på det å vera seg, å vera seg sjølv, det er eit ordlag som er so utslite at det er til å kasta upp av, vera seg sjølv, ja og ha, kva er dét for slag? Kor mange som segjer at dei er seg sjølv er seg sjølv? Kor mange stengjer seg inne eller let seg stengja inne av det som er gjengs og vant og venta? Kvifor skal alt vera so tvers igjenom likt?

Det er lett å verta kjøvd i dette skal-ditt-skal-datt-normkavet. Difor er det so gildt å sjå nokon som berre blæs i nasen og snur alt upp ned og ikkje let seg styra av anna en sin eigen hug. Som, når Skavlan spyrr um du er ein snild mann, segjer at du ikkje heilt veit um du er snild, eller um du er mann. Eller som, når Lindmo spyrr kva du tykkjer um at Leonard Cohen kalla deg for "a sublime creature", vert bljug og segjer at nei, han (Cohen) var berre poetisk, han prøvde berre å segja noko hyggjeleg. Endå me veit at Cohen hadde rett.

So, de fær springa og kaupa den nye skiva. Ho er knall. Og Antony hev jamvel slege seg i hop med Björk. Ein av songane på skiva er på hjartemålet mitt (d'er islendsk, næst etter landsmål og norrønt). O frygd. No kann hausten berre koma med kjøldi og myrkret sitt.

kunsti å lesa bøker til rett tid

2010-10-28T18:51:00.006+02:00

Eg trur kunsti stend i eit serskilt samband med tidi. Eller, med livslaupet, i minsto. Til dømes:

Du tek til å lesa ei bok eller set på ei plata som du veit at du kjem til å lika. Du veit at den boki og den plata kjem til å trengja seg inn til det inste i deg og hengja seg fast i ei krokutt hjarterot eller dilikt. Du veit at dei kjem til å gjera det. Men so gjer dei ikkje det. Ikkje denne gongen. So du legg det til sides, tenkjer at du kann freista å nyo seinare, du gløymer det radt, tidi hoppar og sprett og flyg av garde, og brådt er ho der att, boki eller plata. Du freistar å nyo, varsamt eller jamvel halvhjartat. Då hender det, då gjeng det som du visste det skulde ganga, då opnar det seg og syg deg til seg.

D'er underlegt, eller kva?

Soleîs var det med Kent, soleîs var det med Sigur Rós, soleîs var det med Radiohead, soleîs var det med Odd Nordstoga, soleîs var det med mykje. Med bøker òg.

For nokre år sidan såg eg Tomas Espedal på Bokprogrammet. Dei tala um gå. Eller kunsten å leve et vilt og poetisk liv (2006). Eg vart nyfiki, eg lika det vesle eg fekk høyra av boki, eg lika mannen. Den boki skal eg lesa, tenkte eg. So gjekk det i gløymeboki i staden. Nokre år seinare kaupte eg boki, og no i vår opna eg henne og skulde til å lesa. Nei, det gjekk ikkje. Etter ei halv sida laut eg leggja henne frå meg att. Ikkje av di eg ikkje lika det eg las, men eg kjende at det ikkje var rett tid å lesa henne på.

Ein tenkjeleg grunn til at det skar seg, var at eg hadde lese Mikkjel Fønhus heile vetteren. Å, Fønhus! Det var gode kveldar. Eg gløypte bøkene hans, dei gjekk ned på høgkant. Heile vetteren livde eg i skogane og fjelli hans, livde millom elgane, bjørnane, ulvane, veidemennene, kava meg yver myrar og slettor og kjerr i vêr av alle slag. Då vart yvergangen til Espedal vèl bråd.

So fór eg på Litteratursymposiet i Odda og fekk både sjå og høyra karen. Og: Fekk høyra honom lesa frå bøkene sine. Dinæst: Kom heim, fann fram att boki. Ein sein og bitande kald fredagskveld opna eg henne og ho saug meg til seg med éin gong. Rett tid. Og heile vegen høyrde eg den varme røysti hans inni skallen, bjørgvinsmålet, og såg honom fyre meg, rørslone, gangen, ulldressen, fliret. Eg stortreivst.

Jau, då, det er ei kjend sak: Jamvel um boki - eller plata - er heilt den same, so ter ho seg annarleîs, av di me er annarleîs.

Men saki vert ikkje mindre undersam fordi ho er kjend. Det er ei kunst å søkja kunsti til rett tid.

glytt av ein innestengd hug

2010-10-19T23:29:00.003+02:00

Jau, det er heilt rett tenkt:
Den innestengde hugen er min eigen.

Men du hev ein, du òg. Alle hev ein.
Stengd inne i seg sjølv.
I røyndi er me stødt åleine. Det er ei kjend sak.
Slik er det å vera til.

Men endå er det ilt å kjenna det,
at nokon hev sett eit stenge for hugen,
at han må vera inne og ikkje kann breida seg ut,
ikkje kann leggja seg ikring
det som skjek, det som hugtek.

Som når eg sit einsam på stamsteinen ved Fjellgutusjøen
med augo vende mot dei utgamle fjelli på hi sida vatnet,
dei runde, stille bergi
som berre ligg der
som skifter bunad jamt,
men berre ligg der.

Deim vil eg breida hugen min yver,
deim vil eg gapa yver, gløypa, gøyma,
deim vil eg kjenna i meg.

For det er slik ei pina å vera skild frå det,
å måtta vera på utsida av det,
å berre hava seg sjølv inni seg.

Eg vil hava det i meg.
Graset, borken, vatnet, vinden.
Huset, taket, bordet, hunden.

Men hugen rømer berre hug
og der må han vera,
kav åleine.

7:47 med 747

2010-10-05T19:16:00.006+02:00

Det finst ein song.
Ein song eg lett kunde ha skrive eit ævelegt innlegg um.

Men eg tykkjer ikkje noko serskilt um å lesa innlegg um songar som folk tykkjer um. Difor vil eg heller ikkje skriva eit. Det vøre å auka tilfanget av 'å-sjå-kor-glad-eg-er-i-denne-songen'-innlegg. Kjem ikkje på tala.

Undrast på korleîs eg skal gjera det då, dette med songen.

Eg kann velja å baka det inn i noko anna.
Til dømes: Skrivaren er 15 år og gøymer seg langt inne i homoskåpet.
Det er fulla sume som undrast på korleîs dét var.
Korleîs eg var.

Eg opnar det heile soleîs:

Menneskja er ein underleg skapnad. Millom anna er me ofta rædde utan at me treng det. Som når du er ein norsk ungdom på 2000-talet og held til i eit hus der det er sers høgt under taket og alle er lika glade i deg same kva. Då kann du finna på å vera du ovende rædd for at nokon skal få greida på at du er sprengfull av elsk til ein skapnad av same kynet. Til ho der, ho som du ser kvar dag, på skulen og utanfor skulen, ho som ikkje veit det minste um denne elsken som tyngjer deg so. Det må ingen få vita, aldri.

Kvifor ikkje?
Nei, det veit du ikkje,
du veit berre at ingen må vita um det,
ingen må skyna det.

Um nokon gjer det, rasar alt.

Slik tenkte eg. Men som lesarane av dette vevritet hev skyna for lenge sidan, er eg ein ovleg var og kjenslefull skapnad, og det å fara ikring og bera på og gøyma i seg noko so stort og sterkt som den fyrste kjærleiken - dag etter dag, vika etter vika, månad etter månad, år etter år - det er ikkje heilt glupt.

[Her må eg strika under det eg nemnde ovanfor, at det er utruleg at ein norsk ungdom på 2000-talet som bur i eit takhøgt hus tenkjer og gjer noko slikt. Homofili er ikkje uvanleg, homofili er ikkje fårleg, homofili er ikkje ulovleg. Det er verre andre stader, til andre tider. Men lika vel er det mange som gjer/gjorde som eg. Og ikkje er det so underleg hell', all den tid heterofili er naturleg.]

Ja, so det galdt å halda alt inni seg. Det galdt å hata at det var der, men samstundes sannkjenna at det var godt, det å elska slik. Men å aldri kunna segja noko um det. Aldri kunna fortelja slik dei andre fortalde um alt det som rørde seg i bringa. So uendeleg einsamt. Å, og so slik ein hjartespreng!

Her kjem songen inn.

Eg hadde ein slags ventil. Ein liten, millombìls kur som lækte det verste. Det var å læsa seg inne på romet og setja på nokre tonar og skriva det or seg. Få det ut, berre. Vart mest som ein rus, dette, å stengja seg inn og berre lauga seg i alt dette som gnog so gale og som voks og voks. Innimillom skule og trening og svevn var det dette eg gjorde. Las ikkje bøker, såg ikkje fjerrsjå, var ikkje ute med andre folk. Måtte sitja her. Her kunde eg sleppa dette vanskelege upp til yta og våga meg til røra ved det. Løysa litt på bandi som eg strama til kvar gong eg gjekk utanfor romet.

Som med det meste anna, hjelpte det òg mykje å grina det or seg.
Dét er ventil, det.

Og éin song opna ventilen lettare en andre.

Det var 747 av Kent og songen vara i 7 minutt og 47 sekund. Med høgdepunkt millom 3:54 og 4:04.

Eg kann kjenna den varmblaute Sesam Stasjon-puta mot andlitet berre eg høyrer songen. Difor høyrer eg ikkje på 747 serleg ofta. Men det hender. Då er det mest som nokon ryskjer og riv av eit plaster, og hev salt uppi, so det svid i heile likamen. Når songen er endt, legg plasteret seg godt yver att. Best, det.

Eg veit ikkje kor mange timar eg hadde inne på det romet. Og eg veit ikkje kor mykje eit menneske vert merkt av å lauga seg so mykje i si eigi sut som det. Av å grava seg skikkeleg ned i det, og stengja ut alt anna, endå um mangt ute i verdi er langt verre.

No er eg i minsto so merkt at eg reknar denne skeivskapen min som eit grunndrag i den sokalla identiteten min. Det er ikkje noko eg kyter av og brikjer med, eller meiner at det skeive gjer meg spesiell og interessant. Men det er so godt å sleppa gøyma på det. Ho i homoskåpet skulde berre ha visst. Sælt, er det!

Ein gong på ungdomsskulen skreiv eg stil um 747.
Og jaggu fekk eg 6, du!

- -

kveikt syn

2010-10-02T17:30:00.006+02:00

[I siste Motmæle hev eg på prent eit stykke um boki Syn av Kristin Ribe. Det er den gildaste boki eg hev lese på lenge. De bør lesa henne, de òg. Difor set eg inn stykket her.]

Ei synkveikjande bok

Synkveiking er noko anna enn synkverving. Synkverving er når nokon vrengjer og viller synet ditt, so at du ikkje ser verdi som ho er. Synkveiking er når nokon kvesser og kveikjer synet ditt, so at du ser klårare, sterkare, djupare. Både synkverving og synkveiking kan vera skræmelege og vanskelege saker for den som er midt oppi det, og stundom er det mest som dei to glid over i einannan. Litteraturen er ofte ein god synkvervar, men han er òg ein dugeleg synkveikjar. Det er just synkveiking Kristin Ribe driv med i romanen Syn (2010).

Lat meg fyrst skyta inn at dette ikkje er ei bokmelding. Det er heller ikkje ei gransking eller ei utgreiing. Stykket du no les er ei synverving: Ein freistnad på å verva lesarar til Syn. Visst er det vågeleg å gjeva seg i ferd med noko slikt, for bøker ter seg ulikt for alle lesarar. Ei bok som synkveikjer meg, treng ikkje synkveikja deg. Likevel, no let eg det stå til. Eg MÅ. Syn er slik ei undersam bok. Og hugtakande. I meg finst det eit skilje mellom før og etter Syn.

Som eit vindauga
Eg tykkjer ikkje mon i å gjeva eit samandrag av boki. Ribe skriv ikkje endeframe sogor som faldar seg ut i ei bein lina frå A til Å. Ofte er det uråd skilja draum frå vaka, notid frå fortid, minne frå hending. Slik skal det òg vera, me skal ikkje freista skilja dei åt. Her gjeld ikkje å tyda ut og skjøna det og det, men å sjå det, kjenna det.

I staden for ’handlingsgang’ eller ’forteljing’ kan me tala om ein karm som ligg ikring alle bileti Ribe målar ut. Karmen er om lag soleis: Ein far og ein ung son. Dei bur i lag, lever i lag, det er godt mellom dei. So vert sonen kreftsjuk. Han vert døyeleg sjuk, far evlar ikkje sitja ved sjukelægjet, han gjeng ut i skogen, guten døyr, far held fram med å fara i skogen, utan ro og kvild. Det er karmen.

Men nett som det ikkje er karmen me ser på når me ser ut eit vindauga, er det ikkje karmen i Syn du skal festa deg ved. Du skal gjeva gaum på det som er imellom kantane, det som opnar seg innanfor, det du ser når du les. Bokstavane er glaset som me ser gjennom. Og nett som det ikkje er glaset me ser på når me ser ut vindauga, er det heller ikkje bokstavane du skal festa deg ved. Du skal sjå gjennom og ut, til det som ligg bakanfor. Ut til det som syner seg for deg.

Det botnlause spørsmålet
Ja visst er emnet vondt og vanskeleg. Me er mange som styrer unna slike bøker. Anten av di me veit at boki kjem til å bryta oss ned og tyngja tankane, eller av di me tykkjer me har lese nøgdi av slike bøker. Me vil ikkje meir. Det er lov å tenkja slik, men merk at Syn ikkje er heilt som andre bøker om sjukdom og daude og sundrivne attlevande. Kom i hug karmen og glaset: Det er det me ser gjennom vindauga som tek og skjek hugen. Og kva ser me der?

Eg kunne seia at me ser ulike freistnader på å finna ut kva dauden er, kva det er å døy, korleis det er. Men dette er ikkje eit fullgodt svar på kva me ser, eg gjer ikkje rett og skil når eg seier det slik. Det læt tomt og flatt. Lat meg heller seia at me ser småe glipor og glennor der syn og segner frå ulike tider viser seg ei liti stund, som i ein glimt – so kverv dei att.

Mange av desse syni og segnene er utgamle, dei er slike som menneskja har bore med seg lenge, i over tusen år, lenger enn me kan vita. Her er mytar og mysterium frå mange verdsluter, forteljingar som gjev oss noko jamvel om me ikkje skjønar dei fullt ut. Denne gamle arven driv me no og støyter ifrå oss og kallar for avleggs og røyndomsfjern og nyttelaus. No er det vitskap og kald kunnskap som gjeld – og medan kunnskap i gamletidi var å kjenna til desse mytane og mysterii, er det i dag å koma seg lengst unna dei. Likevel er det ei kjend sak at vitskapen aldri kan svara på det spørsmålet alle levande må stilla seg: Kva er dauden?

Inn i det norrøne
Syn gjev oss gåtor, men ingi svar. Slik må det vera. Samstundes er det meir von i ei opi gåta enn i eit hardt spørsmål. Spørsmål kan stundom stengja att meir enn dei opnar opp. Når dei er stilte, vert det radt stogg, togn. Med gåtor og mytar er det støtt noko som vert hangande, noko fær tyngd og meining jamvel om me ikkje veit grant kva det er eller korleis det er skipa. Ei gåta kan vera so mangt. Ho kan òg ovra seg på mange måtar.

I Syn er det i hovudsak faren me ser gjennom, når han flakkar rådvill om i skogen, men det er jamnan sonen som kjem til honom med syn, gåtor og løyndomar. Sonen er dåen, men han kjem til ords og ausar rikeleg or den norrøne skattkista. Lesaren fær innsyn i skaldekunst og gamal tru, ovringar i naturen og i lekamen og i tungemålet, ordavleiingar og etymologi, runealfabetet. Oddmund Hagen har rett når han i bokmeldingi si skriv at sume bolkar i Syn grensar til det filologiske essayet (Dag og Tid 33/2010).

”Filologisk essay” læt radt turt og tungt, men boki misser ikkje glød og styrke av slikt. Tvert om. Kom i hug at kjernen ikkje er det som stend der svart på kvitt, men det som syner seg i deg. Det gjeld å lesa med open hug og vera med i det. Berre slik kan du sjå ein skimt av noko som er større og opnare enn det faste og stengde romet som me til vanleg tenkjer i. Alt dette som opnar seg i ein stutt blenk – det er mest so eg tenkjer på skalden som skreiv om tidi som skal opna seg og kjeldor som skal springa. Slik er det å lesa Syn.

Kveikt syn
Det er sjeldan eg les samtidsbøker, og eg skal vera ved at det var bruken av det norrøne som drog meg til Syn. Eg hadde radt vorte støkt og skræmd frå boki om det ikkje var for dét. No vert eg støkt av tanken på kva eg hadde mist om eg ikkje hadde gjeve meg til å lesa. Eg ser liksom annleis no enn før.

Kan henda har både eg og faren i Syn vore ute for ei og onnor synkverving. Om so er, er det ei synkverving av det gode slaget – eit slag som glid over i synkveiking. Boki kveikjer snautt det utvendige synet ditt, augo dine, men ho kan gløda opp det innvendige synet, det du ser i hugen, i sjølve deg. Det gamle ordet hugsyn tyder 'fantasi'. Utan fantasi greier korkje du eller eg å halda ut. Difor: Les. Og: Sjå.

***

Fridtun fortel um Fridtun

2010-09-23T21:57:00.007+02:00

Dette vesle vevritet heiter Fridtun teiknar og fortel. Det er ikkje so underlegt, med di teiknaren og forteljaren heiter Fridtun. Men kvifor heiter ho Fridtun? Kva tyder Fridtun? Kvar kjem det frå?

Me lyt litt sud og litt vest. Til Flogrendi i Uppstryn, Nordfjord. Der låg det ein gard som heitte Kolbein-bruket, og i snart fire hundrad år hev bruket gjenge frå far til son. Brukarane hev heitt anten Kolbein eller Jon. Kolbein, Jon, Kolbein, Jon, Kolbein, Jon. No er der ein Kolbein. Men 29. september 1867, for snaudt 143 år sidan, kom ein Jon til verdi. I 1895 fekk Jon skøyte på bruket, og då tok han namnet Fridtun. Jon Fridtun. Farfar til min farfar. I Årbok for Nordfjord (1967) skriv Olav A. Loen:

"Han [Jon] hadde då alt i mange år emna på dette namnebytet. I ein song frå 1892, "Heimhug", syng han om "det fagre Fridtun på høge haugen" (1967: 35).

Her skal me merka oss tri ting: 1) Garden Fridtun ligg høgt og fritt i lendet; 2) Jon var skald og målmann; 3) Jon skreiv um heimhug.

1) Det fyrste fyrst:

Garden ligg fint til. Her er fritt og ope, vænt utsyn, til vatnet med bratte lider og høge fjell ikring. Å, de veit, Vestlandet.

2) Dinæst det andre:

Jon lærde seg landsmål sjølv, og var ein heilhuga målmann. Ikkje so heilt ulikt meg sjølv, berre at eg er målkvinna (og at eg lærde litt nynorsk på skulen). Kor som er, Jon var sers uppteken av det norske målet. Dessutan var Rasmus Flo morbroren hans. Rasmus Flo som skipa midlandsmålet i lag med Arne Garborg, Rasmus Flo som var den einaste som fekk retta på målet til Arne Garborg, Rasmus Flo som sette um dei innfløkte skaldekvædi då Steinar Schjøtt skulde gjeva ut Snorre (1900) i norsk målbunad. Rasmus og Jon var nære vener. Og som nemnt var dei upptekne av norskt mål båe.

So var det namnet. De skynar sjølve kva lekken -tun tyder for noko. Lekken frid- i Fridtun hev mange gilde tydingar. Det gamalnorske fríðr tyder millom anna 'væn', 'gild', 'god', 'fredeleg'. Og i Norsk Ordbog (1873) tyder Ivar Aasen ut frid slik: 'deilig, vakker, smuk. [...] lidet brugt, da det her udtales fri og altsaa falder sammen med et andet ord'. Med andre ord: frid er ikkje heilt det same som vårt fri, men ikkje so heilt ulikt heller. Me skal òg merka oss at i "Stein-køyrar-vise" frå 1903, heiter hesten på Fridtun Frida. Han gjorde ikkje noko halvveges, den karen!

Fridtun. Eg tykkjer det er eit gildt namn, jamvel um det er temmeleg ungt og tillaga. Og det synest at ein målmann og skald stend attum det.

3) So var det visone hans, og heimhugen.

Loen skriv at songane som Jon Fridtun yrkte oftast var hugvarme og kjenslerike, men at sume òg var radt skjemtande (1967: 37). Til denne skjemtande flokken kann me fulla rekna "Rjomegrautvise" (1906), her er andre strofa:

Flink var kokken,
god var mokken,
rjomen tjukk og feit.
Hev de' fenge greier
- ja, eg meiner skeier,
upp dei taka,
grauten smaka
no me han er heit.

Millom dei hugvarme og kjenslerika visone kann me rekna "Kan det finnast meir sæle på jordi". Sistestrofa gjeng soleis:

Kan det finnast meir sæle på jordi,
enn når kjærleik tek kjærleik i famn?
Kan der leggjast slik varme i ordi,
som når gjenta di kviskrar ditt namn?
Hennar smil er ein song
med den reinaste klong,
som deg fylgjer og lettar din gong.

Ja, og so var det denne heimhugen. Jon dreiv ei tid og selde målbøker for Mons Litlere, fór ikring i Rogaland, millom anna. Men Loen skriv at Jon var sterk bunden til heimbygdi og fedragarden, og tidt stunda heim. Det ser me greidt i ei visa han skreiv på denne bokferdi si, "Heimhug", frå 1892. Her kjem tridje strofa:

Eg lengtar heim til min fedragard,
det fagre Fridtun på høge haugen
- til djupe gjelet, der oldefar
i myrke kveldar tidt høyrde draugen.
Til bekkjarbrusen
og elvarsusen,
som vekkjer draumar og tankar tusen,
- eg lengtar heim.

Det må vera frå honom eg hev ervt denne tærande heimtråi mi. Eg skal skriva meir um visone hans sidan, for det er mangt gildt der.

Jon Fridtun vart ulækjande sjuk tidleg, og han døydde 16. august 1914, snaudt 47 år gamall. Då laut sonen taka yver garden, berre 16 år gamall. Hau! Men Fridtun-namnet, det skal få liva lenge, er von.

det haustast

2010-09-16T22:10:00.007+02:00

i fjellet. uråd å skildra dét med flyt og samanheng.
heller i glyttar og blenkar. som:

liter*: blåbærlyngen so illraud at det mest som spraka der han stod som tettast. bjørkelauvet gult og brunt og stundom med grønt i, enno. tytebæret raudt og rundt, sprengfullt av saft. fjelli brune og gule nedst, gråe og svarte øvst. gråbleike stuvar og stomnar, dei som var ljose og brune i sumar. kreklingen kolande svart og glinsande. himmelen kvit og grå og myrk, men stundom med blått i. steinen døkk av regnvatn. reinsdyret med brunt og jamt skinn, og skinande kvit bakende. museøyro brune. myrullen kvit, han hekk med hovudet.

* me nyttar helst liter um ’naturleg farge’, og farge um ’kunstnarleg farge’.

rørslor: mauren kraup seinare en i sumar (og no er det eg som hev lengste arbeidsdagen!). vinden linn og mest som eit sòg. tvo elgar i ei myr, spaningi då dei stirde på meg og eg stirde på deim, i ei handfull lange sekund. lyng og strå som slær mot leggen der eg traskar framigjenom skogen. vengeslagi frå ei røy som flyg upp, å jø som det læt! stabbande reinsdyrklauver utanfor veggen når eg vaknar. musi som piler yver vegen nett i det eg glyttar upp frå boki og ut glaset. lauvet som stødt er på flog. sitja i veslehuset me opi dør og høyra vengeslag frå stor fugl skjera gjenom lufti – tsjokk tsjokk tsjokk – og so sjå tvo fuglar (orrfuglar, var det visst) flyga framum.

smakar: tjukk rjomegraut av god rjome og byggmjøl. tyggja eit strå medan eg gjeng attum ryggen hans far, fram gjenom lidene og upp yver tregrensa, tyggja og tyggja til strået flisast og legg seg i reimar på tunga. kald potet med smør og heimelaga Løten-pultost frå eit syltetyglas. friskt fjellvatn på lippa etter lauget (som òg var sers friskt). semulegrynspudding med raud saus av di det er tradisjon at far og eg et det når me er på tur åleine. krekling, eta og gnafsa so safti renn på kjaken. krutsterk kokekaffi i morgontimane. store slurkar av surmjølki som far hev kaupt av di han veit eg likar det so.

utsyn: til dømes slik

eit ord for alt

2010-09-07T13:01:00.007+02:00

I siste Dag og Tid hev eg på prent eit stykke um yndlingsordet mitt:

Hug. H-U-G.

Det er ikkje alle som les Dag og Tid (kvifor gjer dei ikkje det?), men hug er eit ord som alle bør kjenna til og vita litt um. Difor klistrar eg inn stykket mitt her, og vonar de hev hug(!) til å lesa.

Eit ord for alt

Kan eit ord på tre bokstavar femna om alt du er?

Det stutte og smålåtne ordet hug ser tvers igjennom deg. Støtt ligg det og vaker over deg, støtt er det butt til å skildra deg frå ende til annan, frå ytst til inst. Det er noko dimt og dragande over heile ordet: Hug.

No tenkjer du kan henda at hug er eit fint og klangfullt ord, litt svevande og gamalvore, det passar fint i dikt. Helst i gamle dikt, som hjå Aasen og Vinje, eller Vesaas og slike. Det er ikkje so underleg at me tenkjer slik, for dette vesle ordet er snautt i bruk i dag. Hug er umoderne, og litt rart. For kva er ein hug? Kvifor treng me dette ordet?

Hugleik

Hug er eit eldgamalt ord, og det har liksom vorte eit erkenynorsk ord attpå. Hugleik og hugnad – kan det verta meir nynorsk enn det? I over tusen år har hug tydt ’tanke’, ’sinn’, ’lyst’, ’mod’, ’lynde’, ’stemning’ og liknande. Me skulle kanskje tru at eit ord med so store og djupe tydingar er so uklårt og vidfemnande at det er reint ubrukeleg. Med hug er det tvert om. Me treng slike samleord. Kor mange av oss er i stand til å skilja skarpt og greitt mellom tanke og sinn? Mellom lyst og lynde? Di meir me prøver å skilja dei åt, di meir fløkjer dei seg i hop.

Hug er gjævt fordi det dekkjer alt det som er inni oss. Å leva er mest som å ta seg fram i ein tettvaksen skog av tildriv og tankar, kjensler og stemningar. Støtt er det noko som sviv og driv inne i oss, me veit ikkje kva, men det er der. Alt dette er hug. Eit stutt, men stort ord. Litt svevande òg. Om me vil snevra inn tydinga og streka under noko særskilt ved hugen, er det berre å leggja til noko føre eller etter hug. Som ihuga, eller hugleik.

Hugleik kan sjå ut som eit ovnynorsk tulleord. Men hugleik, leik i hugen, er ikkje meir mystisk enn ’fantasi’ og ’tankespel’. Stykket du no les er òg ein slags hugleik, men i ei litt anna tyding: ’Leik med ordet hug’.

Huginn og Muninn

Før i tida nytta dei hug tidt og ofte, og dei visste å gjera bruk av den vidgreinte tydinga av ordet. Den som leitar i gamle kjelder, finn eit utal hug-ord for alle slags rørsler og drag inni oss. Berre i Norrøn ordbok finn eg drygt to hundre slike ord. Kvar har me gjort av alle desse orda?

Rett skal vera rett: Somme hug-ord brukar me nesten kvar dag. Hugsa er eit vanleg verb, og ”koma i hug” er ei temmeleg vanleg vending. Hyggja og hyggjeleg ættar òg frå hug. Verbet hyggja tydde opphavleg ’tenkja’, ’tru’, ’meina’ og liknande, og hyggjeleg (norr. hyggiligr) tydde ’tenksam’ og ’klok’. Dei var kanskje særs glade i tenking og tenkjarar, dei som tok til å nytta hyggjeleg i tydinga ’triveleg’?

Det finst hugar som ikkje er fullt so trivelege. Me plar ikkje halda ramnen for ein hyggjeleg og omtenkt fugl, men ein av ramnane til guden Odin heiter like fullt Huginn (’hugen’, ’tanken’). Den andre ramnen heiter Muninn (’minnet’), og desse to flyg rundt om i verda og kjem heim og fortel Odin det dei har sett. Når sjølvaste sjefsguden, Odin, ikkje greier seg utan hugen (Huginn), korleis skal me vanlege døyelege greia oss utan hug-ord?

Me ser ut til å greia oss temmeleg godt, jamvel om mange hug-ord no er avløyste av meir ”moderne” ord. Me seier helst tendens i staden for tilhug eller hugdrag, forelska i staden for hugleggja, og idé i staden for hugskot. Er denne utskiftinga eit tap eller ei vinning? Sjølv meiner eg det er eit tap, men det seier seg i grunnen sjølv, når hug er det gildaste ordet eg veit om. Skal tru kva som er so gjævt og hævt med hug og hug-ord?

Det rann meg i hug

Ein føremon med hug-orda er at dei seier noko om korleis ting ter seg inni oss. Eit hug-ord er aldri berre eit ord, det er jamvel ei skildring. Til dømes er hugvill eit godt ord for ein som er fælt usikker og tvilfull og virrar att og fram i seg sjølv. Dei sjeldsynte orda hugrenning og hugskot er langt meir skildrande og gjennomsynlege enn det vanlege ordet idé. Me plar seia at me ”får ein idé”. Verbet få vert litt for tamt og tomt i denne samanhengen, for kva kjenner du inni deg når du får ein idé? Det er vel mest som noko renn i deg eller skyt opp i deg?

Me skal sjå litt nærare på idé. Ordet har greske røter (idea), og det kan tyda både ’utsjånad’, ’slag’, ’form’ og ’omgrep’. I dag nyttar me helst idé om ’tanke’ eller ’førestelling’. Desse tankane og førestellingane kan vera av (minst) to slag: Anten er dei temmeleg støe og varige, eller dei kjem brått og utan førebod. Hugskot er som sagt eit råkande namn på det sistnemnde slaget, men opphavleg femnde hugskot både den ”seine” og den ”snøgge” tanken. I norrøn tid kunne hugskot tyda både ’innfall’ og ’tanke’ – og jamvel ’sjel’ eller ’samvit’.

Islendingane er kjende for å ta godt vare på det gamle målet, og dei nyttar langt fleire hug-ord enn me gjer, som ventande er. På Island har dei ei makelaus nemning for ’idé’: hugmynd. Dei kan òg nytta hugrenning eller hugsun om ’idé’, men her skal me saumfara hygmynd.

Hugsyn

Det gamle ordet mynd kan tyda so mangt, mellom anna ’form’ og ’bilete’. Hugmynd tyder fylgjeleg ’tankeform’, ’bilete i hugen’ og liknande. Det heng på greip: Ein tanke er mest som eit innvertes bilete. Spørsmålet er berre: Korleis kan me sjå dette biletet?

Det norrøne målet kan gjeva oss svar på det. (Dei tenkte visst på alt den gongen!) Me såg nyst at hugskot tydde ’tanke’ i norrøn tid. I same tidsromet hadde dei ordet hugskotsauga, det tydde ’auga til tanken (eller sjela)’. Vel, då er saka løyst: Me har ikkje berre augo som ser ut, me har endåtil eit auga som ser inn. Framifrå!

Eg skal vedgå at eg ikkje har undersøkt korleis hugskotsauga er nytta i dei gamle kjeldene, so denne anatomiske nyoppdaginga må du ta med ei klype salt. Men ettersom dette stykket er ein hugleik, og ikkje ei strengt vitskapleg utgreiing, skal me leika endå litt meir med hugskotsauga. Korleis verkar dette underlege innsideauga, tru? Er det kopla i hop med dei vanlege augo?

Det er likt til at me kan nytta båe augeslaga samstundes. Me kan fint ”sjå” tankane våre med innsideauga medan me har utsideaugo opne. Noko anna ville vore livsfarleg. Likevel ser det ut til at hugskotsauga arbeider best når dei andre augo er ute av drift, for kva gjer me når me dagdrøymer og fantaserer og tenkjer so det knakar? Me plar lata att augo.

Når dei vanlege augo er attlatne, råder hugskotsauga grunnen åleine. Då er det ikkje so underleg at hugsyn er eit anna ord for ’fantasi’: Me ser føre oss noko inne i hugen. Sant å seia tyder fantasi (gresk phantazein) nesten det same, nemleg ’gjera synleg’. Men kor mange av oss kjenner dei greskrøtte orda ut og inn? Hugsyn er eit greitt og lettskjønleg ord, jamvel om me nyttar det om innfløkte og uhandgripelege saker. Ordet er nesten for godt til å vera sant.

Hugen fer so vida

Meiner du framleis at hug er eit ord som høver best i gamle dikt? Eg skal vedgå at dei gamle skreiv godt om hugen, og Ivar Aasen best av alle. I visa ”Hugen”, frå samlinga Symra, set han hugen i hop med draum og straum. Der trur eg hugen likar seg godt. Om du synest strofa nedanfor vert treig og seig å lesa, kan du freista syngja henne til tonen ”Kjerringa med staven”:

Hugen fer som Draumen
att og fram i Straumen.
Fram i Vegen vist eg ventar meg ein Skatt;
naar eg kjemer der, so er han burte radt.
Hugen fer so vida.

Det er sant: Hugen er gåtefull og uhandgripeleg som draumen, og han er støtt i rørsle, som i ein straum. Hugen fer so vida. Ramnen Huginn fer òg vida. Kva om me let hug-orda flyga litt vidare òg?

Ekstramateriale:

Hugdiktaren
Mange diktarar har lagt elsk på hug-ord, og somme meir enn andre. Me kan trygt kalla Kristofer Uppdal for ein hugdiktar: Romanen (ikkje 10-bandsverket) Dansen gjenom skuggeheimen (1921-utgåva) er på drygt to hundre sider, men boka romar bortimot tretti ulike hug-ord: elskhug, hugnad, bråhuga, hugmykjne, hugbrend, hugsvala, hugsykja, godhug, hugteken, hugiltet, huglagd, hugsyner, hugram, hugnadsamt, hugkvide, hugsviken, hugsnikja, hugbunden, hugmykja, hugnadleg, hugvekkja, hugill, hugstolen, hugskot, hugsloppen, ihuge, hugsvaling.

helsing frå eit postkort

2010-08-23T09:56:00.004+02:00

Her hev eg vore den siste vika.

Kav åleine, midt millom tvo nasjonalparkar. Femundsmarki og Gutulidi, heiter dei. Ikkje hev eg tala ved ein einaste kjeft - undanteke ho i kassa på Elgå (eg sykla til kooperativen og skulde kaupa sukker og gjær - - nei då, det var berre såpa og mjølk) og undanteke nokre stutte samtalar med Heimen. Kav åleine, men ikkje serleg einsam.

Der finst mange gode grunnar til å fara upp hit. Denne gongen var det at eg vilde hava det fritt og fredsamt, og ikkje trongt og mødesamt, slik det jamnast er på universitetet når haustsemesteret tek til. Eg hev slik ein mothug mot styr og storm og uppkava, folkefulle stader. Det er ikkje berre det at eg ikkje likar det, det er plent so eg ikkje kann halda det ut. Ugreidt, er det. Difor fór eg hit.

Og kva gjorde eg her? Skreiv og las. Eg skulde fara til fjells og gjera masteren feit, må vita.

Det er dét som er so gildt med masterstudiet: Du er fri til å skipa tidi di som du vil. Du kann arbeida kvar du vil, når du vil. Til dømes her, når det er faddervikebaluba på Dragvoll. Her er god arbeidsro. Inkje verdsvev, ingen ærend på bibliotek eller instituttkontor, ingen avtalar eller møte, ingen andre å taka umsyn til. Tarv ikkje klokka eingong. Berre eit stort kjøkenbord med utsyn mot vatn, skog og fjell, og på bordet ligg ein liten varde av lærde bøker. Masteren vart fulla ikkje reint feit, men drjugare vart han. Og so totte eg mest som at eg fekk tenkt meir, eller, eg fekk tenkt lengre. Det var som eg tenkte i lange, beine linor, i staden for i småe, stutte stykke.

Det må vera denne friske fjellufti.

Dessutan er det ikkje heilt sant at eg var kav åleine. Her var liv og låt på alle sidor. Stundom kom det reinsdyr til tuns. Dei gjekk og åt og meig og dreit, og eg, som helst gjeng berrføtt, laut moka klinkekuledrit frå steinhellone. Ein dag såg eg ein ørliten, mørkebrun reinsdyrkalv som stod sleikte regnvatn frå utebordet. Då vart eg reint verpesjuk! Elles hev eg set både fuglar og fisk og flugor, for ikkje å gløyma harepusen som brådt sat i tunet ein dag. Jau, og ved veslehuset hev mauren laga seg ein diger stig - mest som ein ti-felts motorveg å rekna. Eg plar sitja med med opi dyrr og fylgja med på alt som ber til i maurgata framfyre meg. Dei held på stødt. Dei er uppe når eg vaknar, og uppe når eg sovnar. Dei fer fram i ei rasande fart, men når kjøldi kjem og det nærmar seg null grader, då kryp dei so seint og stivt at dei mest ikkje er til å kjenna att.

Eg møtte nokre knott òg, men dei etlar eg ikkje skriva stort um.

Ja, det var eit gildt upphald. Éin dag var lufti so still og mild og tindrande klår at eg ikkje visste kvar eg skulde gjera av meg. Aasmund O. Vinje skreiv: "Her er so vænt, det kann meg grøta", og det vart umkvædet mitt den dagen. Det må vera greidt å lata seg hugtaka heilt burt i veggjene stundomtil.

Vonleg skal eg attende hit til postkortet uti september. Til sprakande, illraudt lauv, morgontåka og krutsterk kokekaffi. Ho-hoi!

"Tur gutu'n!" og andre dyreforteljingar

2010-08-03T10:23:00.011+02:00

So mykje rart kann henda når du bur på fjellet um sumaren. Dyrelivet er annarleis der en midt i byen, til dømes. (No reknar eg ikkje med urbane elgar.) Her kjem eit par stutte stubbar med Dyreminni fraa Sumaren 2010, med bilæte attåt. Kann henda vert det fleire òg - eg skal uppi der att um ei drjug vika.

I. "Å hen vart det 'ta 'n?"

Tri gonger sat det ein liten hareunge attum veslehuset vårt, men brådt vart 'n burte. "Å hen vart det 'ta 'n?" tenkte eg då. Svaret gjev seg sjølv: Ingen veit kvar haren hoppar. Det er eit ordtøke, dei kallar, og no fekk eg stadfest til gagns at det er vonlaust for eit vesalt menneskeauga å sjå - og dimed vita - kvar haren hoppar. Denne vesle spretten tjoks og floks millom tette og lyngklædte tuvor, og vips! so var 'n heilt burte.

Me tek det ein gong til, i langsam film:

Far min plar vakna tidleg. Tidleg = "før fuggeln fis", som ho mor segjer. Far min var ute tidleg ein morgon, og då såg han den vesle hareungen fyrste gongen. Ungen hoppa litt att og fram, alt etter kvar far min stod, og so spratt den vesle pelsballen burt eller sokk i jordi eller kva me no skal segja. Burte vart 'n. Nokre timar seinare stræna eg i veg mot veslehuset, heilt i mine eigne tankar, som vanleg, og der! Noko brunt rørde seg i lyngen, ein halv meter ifrå meg. "Ein fugl", tenkte eg. Men det var mest som ingi flaksing med venger og slikt. Eg snudde meg, og fekk auga på ein liten rund sak med lange øyro som sat kurr still millom tvo tuvor. Herre min hatt so liten han var! Um lag som ein handball. Og han sat heilt heilt still og eg trur han tenkte noko slikt som:

"Um eg berre sit heilt urørleg her og held pusten og ikkje ledar på so mykje som eit augnelok då kann dei fulla ikkje sjå meg, nei då, eg sit her berre heilt heilt still eg, ja, det gjer eg, å, jø, kvar er mor, no når eg treng henne som mest, å ve meg! Nei, no spring snart harehjarta i bringa på meg, hjelpes, tei still, sit still, kvifor stend denne tausi berre der og ser beint på meg, eg er då ikkje her, ikkje i det heile, nei, eg er berre ein roten stubbe eller noko, lalala, sit still, still, nei, nei dette - dette gjeng ikkje godt!"

Og dimed fór ungen upp frå det vesle gøymet sitt og i ei rasande fart byksa og spratt han hit og dit, rett framfor augo mine, sjoks millom tuvor og lyng, og so var 'n burte att. "Han er burti her", sagde far. "Nei, han sprang då hit" sagde eg og peika i motsett leid. Me fann ikkje att 'n. Der lurde du oss, gut! Til alt hell greidde far å knipsa eit bilæte medan pjusken sat still og stiv av redsla:

II. "Tur gutu'n!"

I nordfylket er det samar, og der det er samar, er det tamrein. Stundom, i alle fall. Og reinen elskar å standa midt i vegen sleikja salt og andre godsaker. Dei ottast ikkje bilar - tvert imot. Dei stend i ro heilt til bilen er ei fingerlengd ifrå deim, og då læst dei som dei skal springa til høgre, til dømes, men med same du svingar til vinstre og vil koma rundt, tverrsnur dei og flyg til vinstre, dei òg, rett framfor kjerra. Undersame dyr.

Syklistar er det ikkje lika glade i. Difor er det morosamt å rasa midt imot ein flokk med rein, på sykkel, og endå morosamare er det når vegen er so ujamn at du MÅ syngja "Hompetitten-hompetatten-hompetitten-teia, mjølkeruta kommer ifra Stomperud på heia" og so burtetter. Når du er eit lite stykke undan dyri, kann du ropa "Tur gutu'n! Her kjem mjølkeruta!", og då skvett og sprett dei ut i grøfti og kalvane finn mor si og gøymer seg attum henne. Stas!

Ordlaget "tur gutu'n" - eller 'ut or vegen', som det tyder - høver sers godt nett på denne staden, for Gutulidi nasjonalpark ligg berre eit steinkast undan.

Her ser de ein av mange Rudolfar:

III. Elg i myggnedgang

Far og eg hadde ein haug med storgilde turar, og ein av turane vart betre en me hadde trutt han skulde verta. Det var ein varm og kvæv dag, heilt vindstill, litt skyer. Det hadde regna litt tidlegare, og då veit de kva som hender: Myggen legg seg som eit tjeld yver all verdi og let ingen sleppa undan sugestellet sitt. Eg laut tulla meg inn i regnjakka mi endå det var tjuge gradar, minst, og inkje angar betre en sveitte, tykkjer myggen. So der gjekk me, varme og keide med ein hale av blodsugarar etter oss.

Det vart so smått betre då me kom litt uppi høgdi. Likevel avgjorde me at det greidaste var å koma seg ned og heim att. Me hadde snaudt teke til med nedstigingi, då noko rørde seg i augnekråi. Det var ikkje ein mygg, men ein elg! Nei, tvo! Ein stor og ein liten. Den vesle hakk i hæl etter mor si. Eg fekk hug til å putta den vesle uppi sekken og taka honom med meg heim. Det vart ittno 'ta det. Men jø, for nokre dyr! Eg gissar dei var på veg til kooperativen og skulde kaupa mjølk og braud og kann henda ein is til veslekalven. Og etter denne storfelte syni, vart myggen burte. Heilt sant!

Snipp-snapp-snute!

Ja, og dessutan vart eg ven med ei liti og rund skogmus som budde lika attmed hytta, men ho fekk eg ikkje knipsa noko bilæte av, so det fær verta ein annan gong.

tvikyn og tvisyn

2010-07-08T19:27:00.011+02:00

tvikyn - å hava tvo kyn (tvikjønn etter gjeldande rettskriving)

tvisyn - evna til å sjå ei sak frå tvo sidor. Her nyttar eg tvisyn (norr. tvísýni) i den gamle tydingi av ordet: 'tvil', 'uvissa'.

Kyn og slikt er i vinden. Eller hev vore det, mest heile våren. Eg skal ikkje segja meir um dét, anna en at eg - um eg MÅ velja lag - held med kynsgranskarane. Ikkje av di eg er samd med deim i eitt og alt, men av di herr programleidaren fór ufint fram. Ein vondsleg siger er ingen siger. Eg held stødt med dei snilde.

So til sjølve saki: Kyn, og serleg tvikyn. Som oftast er det slik at Fridtun teiknar og fortel mest um seg sjølv og sitt, stundom fortel ho meir og opnare en det ho hev tenkt - - slik vert det når ein set seg til og skriv innlegg medan kjensleslusa stend på glytt. De lyt orsaka at eg skriv halvt um meg sjølv og halvt um resten av verdi denne gongen òg. Eg tek i minsto ikkje bilæte av meg sjølv framfor spegelen, og legg det ut. Kann henda skulde eg gjort dét nett no, det kunde vore forvitnelegt, for:

Eg er eit slags tvikyn. Ikkje lekamleg, men klædeleg. Og hårleg. Og skorleg. Og i ganglaget. I mykje av framferdi elles. Å jø og jø, eg er ei gutegjenta, dei kallar. Hev stødt vore det. Hev høyrt det sidan barneskulen. Fyrr var det leidt, no er det greidare (men ikkje heilt greidt hell').

I praksis er det ikkje vanskelegt å vera gutegjenta. Det hender stundom at folk tek i miss og segjer "han" eller "sir" eller "Øhh...Kristian?" til og um meg, men det kann eg liva med. Kruna på verket var då ei eksamensvakt braut ut, i det eg var på veg inn på damedoen, at: "Dette er for damor!" Det var fulla ikkje so greidt for henne å sjå kva slag eg var, der eg langa i veg i skyrta, brokselar og sikspens, kortklypt og lutrygga, med hendene djupt nede i lummone. Men alt dette kann eg fint liva med. I praksis er tvikyningi greid. Det er verre um me tek fyre oss det språklege:

Me hev som kjent tvo kyn: hannkyn (mann/gut) - hokyn (kvinna/gjenta). Nokon (det skil ikkje kven) hev tenkt seg fram til at desse umgripi "treng" kvarandre, det eine finst ikkje um ikkje det andre finst. Hannkyn og hokyn er som utsida og innsida, upp og ned, her og der. Det eine krev det andre, elles gjev det ikkje meining. Tja, det heng i grunnen på greip. Men kva når desse umgripi er ihopsette til eitt ord? Til dømes gutegjenta?

Ein gut skal visst vera noko anna en ei gjenta, og ei gjenta noko anna en ein gut. Å vera litt av båe - gutegjenta - må vera plent uråd, for umgripi gut og gjenta "treng" kvarandre berre på den måten at dei skil og avgrensar kvarandre - det eine er det som det andre ikkje er - me kann ikkje blanda og sameina deim. Er det då slik at ord som gutegjenta løyser upp og stryk ut alle grensor?

Ikkje veit eg. Her kjem tvisyni ('tvilen', 'uvissa') inn. Kyn er då so mangt, segjer dei. Likevel skal eg freista løysa denne gutegjenta-floken. So fær me sjå kvar det ber:

Me kann segja at sume folk er naturlegt tvikyn, og sume er kulturlegt tvikyn. Dei fyrstnemnde er tvo kyn, dei sistnemnde ter seg som tvo kyn. (For transseksuelle er det heile meir innfløkt - eg vågar ikkje og hev ikkje kunnskap til å gjeva meg i kast med det her). Eg meiner eg høyrer til den kulturlege flokken. Likevel skal eg ikkje stengja ute den tanken at eg er fødd som eit slags "millomkyn": Eg er naturlegt hokyn og kulturlegt hannkyn. Det er noko anna en transseksualitet. Og no skal du høyra noko rart: Eg trur at kulturlegt tvikyn er likso mykje medfødt (æh! fårlegt ord!) som naturlegt tvikyn. Eg hev i alle fall stødt tett meg og klædt meg som ein gut, og det hev inkje med uppseding og kulturell innverknad og språk å gjera.

No undrast du kann henda korleis noko kulturlegt kann vera medfødt. Kva i alle dagar meiner eg med det? Ja, du spyrr - - kann henda meiner eg at naturleg tvikyn er lekamlegt og synlegt, medan kulturleg tvikyn er meir "åndelegt" og difor kann vera usynlegt (t.d. når kulturen ikkje gjev gjentone løyve til å te seg og klæda seg som gutar). Kann henda er ikkje naturlegt og kulturlegt dei beste ordi. Tru um fysisk og psykisk er betre? Er eg psykiskt tvikyn? Ho-hoi, dette fløkjer seg meir og meir i hop!

Det er klårt som dagen at eg aldri kjem til å finna ei løysing på desse greidone. Fylgjeleg kjem dei til å kverna um i skallen heilt til min døyande dag. "Ver den du er!" segjer folk. Det er greidt, eg kann ikkje vera nokon annan. Sant å segja likar eg godt den eg er. Og eg legg ikkje band på meg - det gjer ingen andre hell. Eg er sæl som er fri til å gjera og vera mest som eg vil.

Spursmålet er ikkje kven eg er, men kva eg er. Kann henda var ho ikkje so heilt på jordet, ho som sagde dette til meg på barneskulen: "Kristin, du er liksom gut utanpå og gjenta inni". Eller var det motsett? Ææh - dette ber lukt inn i galenskapen!

heime hjå Henrik

2010-06-19T15:48:00.004+02:00

Undrast du korleis det såg ut på romet til han godaste Henrik Wergeland?

Då lyt du lesa på, for Fridtun teiknar og fortel hev støytt på ei sers påliteleg kjelda som kann fortelja eitt og anna um det. Det gjekk til slik: I (master)året som kjem, skal min gode ven Silje granska ei bok av Camilla Collett. Boki heiter I de lange Nætter, utgjevi fyrste gongen i 1862. Camilla var som kjent syster til Henrik, og I de lange Nætter er mest som ei minnebok, der "Forfatterinden" ser seg attende og minnest folk og stader og hende. Og romet til Henrik. For ei skildring! Og for eit rom! Det er mest so eg vert avundsjuk. Utdraget her er frå tridje utgåva, 1906. Eg hev sjølv kløyvt stykket i avsnitt, for å letta lesingi. Uthevingane er òg mine:

Henrik beboede hjemme et Værelse, som hedte Grevens Kammer, saa kaldet, fordi der i en fjern Fortid havde boet en halv forrykt Adelsmand, som havde Kost i Huset. Det var stort og skummelt, og det havde Ord for, at der spøgte. Dette kan nu være, som det vil; men det er ikke sandsynligt, at det var Tilfældet, saalænge Henrik havde opslaaet sit Paulun [d.e. 'busett seg'] derinde. Jeg gad vidst, hva Slags Spøgelse, der havde havt Mod til at betræde dette Værelse, end sige finde behag i det som et fast Aftrædelsessted?

Henriks lidenskabelige Kjerlighed til Naturen og det naturlige havde her ret con amore udfoldet sig. Alt, hvad der af Produkter, hentede fra dens tre Riger, paa nogen Maade kunde anbringes i et menneskeligt Beboelsesrom, det kunde man vente at finde her, noget til Pryd, andet som Surrogater for de almindelige brugbare Ting. Aarhundreders Opfindelser og Fremskridt vare spildte paa ham; han elskede Tingene kun i Raaform og foretrak dem saaledes langt for det fuldkomne og bekvemme. En Barkstol stor foran hans Bord, en Tiurfjær tjente ham som Pen, om Blækhuset var naturlig – kunstigt, mener jeg og ikke kunstignaturligt – husker jeg ikke, – udenfor Vinduet en Vindharpe, i en Krog et Kranium, overraget af en blomstrende Hybenbusk. Man vidste ikke, enten man var kommen ind i et Naturaliekabinet, en Eneboers Hule eller en Heksemesters Laboratorium.

Vægge, Mure, Dørgesimser bare ogsaa Spor af hans lige saa fantastiske Kunstsands. Paa Muren havde han malet en legemsstor, dandsende Neger, hvilket sigtede til et Sagn om, at de sorte tro, at naar de syngende og dandsende styrte sig i Flammerne, komme de tilbage til sit Fædreland. Bøndene korsede sig, naar de kom ind Døren; de troede naturligvis, at de saa en skinbarlige selv. Midt paa Væggen et kolossalt Eksemplar af Grundloven , bevogtet af tvende Jetteskikkelser i Døledragt med Biler og Økse.

Dyreriget var ogsaa mangfoldig repræsenteret. Fugle flagrede løse omkring, Fiske og levende Snoge i Glas. Bella paa en Pude, med et forgyldt Halsbaand, hvorpaa den Indskrift:

Er du lydig og klog og from,
Saa skal du hede Bella;
Men er du lumsk og bidsk og dum,
Saa skal du hede Nella –

(Spotnavn, som Modstandere af ”Den Constitutionelle” havde sat paa dette Blad), – ikke at glemme hans Yndling, den gamle Kanin, der ”enøiet, trebenet, violblaa og fin” hinkede gemytlig omkring mellem Mos, Stene og friske Løvbuske. Paa Bordet ragede en uhyre Kvast af vilde Vekster og Blomster op af et gammelt Drikkehorn, og her sad han, visselig selv det sælsomste Naturprodukt – en Skovens vilde, yppige Vekst, liflig i sin Art, Vandrerens Glæde, saa længe den beholder sin Plads, men som blot forstyrres og virker forstyrrende, naar den, bortrykket fra denne sin Sfære, skal tjene Realiteten og blive et, dog kun maadeligt, Redskap i dens Tjeneste.

keisaren og (skogs)kongen - Caesar og elgen

2010-06-09T15:39:00.005+02:00

Laurdag som var hadde tvo elgkalvar villa seg ned i byen. Der stod dei heile dagen, innestengde på ein byggjeplass attmed St. Olavs hospital. Eg kunde glytta ut glaset, so såg eg deim. Andre tok med seg bikkjor og ungar og vogner og blitzregn og gjekk heilt innåt, mest som dei var i ein dyrehage. Ja, det likte fulla dei ville elgane, å vera kringsette av glåmarar med slikt eit ståk og styr!

Nei, skal du sjå elgen, skal du sjå honom i skogen. Han er ikkje ein hest.

Han godaste Iulius Caesar (100-44 f. Kr.) hev skrive sumt um elgen. I storverket Commentarii de bello Gallico (Uppteikningar um gallarstriden) fortel han um ufreden med folket i Gallia, men han skildrar òg landskap og lende, seder og skikkar, folk og fe - og i bolken um Germania (bok seks) skriv han litt um dyreslagi der. No skal de få ein smakebite frå dette gilde verket som hev vore pensum i drjugt 2000 år. Eg hev sett um stubben der han fortel um elgane og korleis me fær tak i deim. Morosame saker!

1
Sameleis finst det nokre kvikjende som me kallar elgar.
2
Elgane likjest geitene på skap og båe hev spreklutt feld, men elgane er litt større en geitene og so er dei kollute [utan horn]. Elgane hev stive bein utan leder, og dei legg seg ikkje ned når dei skal kvila. Um dei er falne av di eit eller anna hev støytt deim i koll, so kann dei korkje reisa eller lyfta seg uppatter.
3
Trei er mest som senger for elgane: Dei legg seg inn mot stomnen og soleis fær dei kvilt seg – dei hallar seg berre litt attyver.
4
Når veidemennene hev fylgt spori og vorte vare kvar elgane plar halda seg, tek dei anten å grev under røtene eller høgg eit skard i alle trei på den staden, men berre so at det ser ut som trei stend.
5
Når elgane kjem og hallar seg innåt trei, slik dei er vane med, riv dei desse ustøde trei i koll med tyngdi si og dett sjølve i lag med deim.

...so er det berre for veidemennene å bera dei stivbeinte elgane med seg heim!

grautgrams

2010-05-19T22:08:00.006+02:00

Det er berre å segja det beint ut: Eg er ein retteleg grautgrams, dei kallar.
Ja, graut er til vissa noko utav det beste som finst. Og so gjævt å få eta med skeid og allting! Ei sann frygd.
Det finst ordtøke um grauten òg, i Norske Ordsprog (1856) - nei, du tarv fulla ikkje spyrja kven som stend attum dét storverket - les eg til dømes:

"Det verd ingen Graut utan Mjøl og Mauk"

Mauk er væska, vatn hell mjølk, til å koka mat med.
So noko blautt må'n hava, og mjøl.
Den siste tidi hev eg ete vassgraut med surmjølk til morgonmat
- å, for eit matmål! Det gjer godt med slik eldgamall, dugande kost.
Serleg i desse stride eksamensdagane.
(Det fell meg lett å segja slikt, eg som ikkje er nøydd um å eta vassgraut til morgons, middags og kvelds)

Eg er visseleg ikkje den einaste som tykkjer um grauten. Grautstubben hans Aasmund O. Vinje i Ferdaminni fraa Sumaren 1860 skulde vera velkjend. Lika vel skal eg gjeva att stubben her, so de som er huga fær lett tilgjenge til godsakene:

So gjekk eg og gjekk eg paa fastande Hjarta berre med ein Kopp Kaffe, alt til eg kom til Gjæstgjevargarden Grut; men daa var eg ogso solten. Denne merkjelege Ting maa eg fortelja, for det, som kjem etter. Eg bad um at faa kaupa Mat; ja, Kona var snill, ho stakkar, og reiv Barnet fraa Barmen og spurde, um eg vilde hava Egg.
"Nei kjære, lat meg faa god Mjolk til denne Dugursgrauten, som ryker her paa Bordet."
Det var Havregraut af det rette Slaget, det. Saadirne stodo med Piggar nett som Busti paa ein Griserygg, og svart var han som Oskegraut. Eg fekk god Mjolk og aat og aat, og det skurade ned igjenom Halsen, liksom naar Grantoppen verdt slipat og dregjen ned igjenom Ovnspipa. Det var so det skalv i meg af all denne sæle Njoting med kver Biten. Men daa eg bar til at metna, tenkte eg paa at gjeva ut ei Lærebok i Etarvitenskapen (Gastronomi), der Grauten på Grut skulde vera fyrste Kapitelet.

Jau, du! Havregrauten finst i alle slags skrifter, han, frå Vinje til Alf Prøysen og Tommy og Tigeren.

Men so var det vassgrauten. Den romverske tenkjaren Seneca, som eg hev nemnt fyrr, skriv òg um graut, men noko annarleis en Vinje. Fyrst skildrar han folk som liver utav tarveleg og rimeleg kost, so spyrr han:

Trur du det er metta i slik ei føda? Ja, det er det, og det er endå til hugnad i det – men ikkje ein hugnad som er lettfengd, stutt og som må nyast upp då og då, men ein stød og fast hugnad. Vatn og byggmjøl [id est vassgrauten] eller bitar av byggbraud er ingen hugnadsfull kost, men det er den høgste sæla å vera i stand til å finna hugnad i denne maten.

So hev me risgrauten, rjomegrauten, myssmørgrauten - - men no er det eksamenstid og eg trur eg endar grautferdi her.

solvrengt vyrkje

2010-05-15T22:49:00.002+02:00

Tenkja seg til! No hev han Hallstein Bronskimlet d.a.y. (den allra yngste) frå Volda sendt inn eit vårdikt til Flåklypa Tidende (mai, årgang 7/1981).
Her er go'sakene:

Solvrengt vyrkje
i gloande renn
fæld skinn i gjelom
og rykkjer og stend
Netthaus fengje i størhøkom bi,
løyndom i lengsle og burte i ti!

*

Skulle tru det, ja!

å kliva i stamtreet

2010-05-15T00:09:00.003+02:00

”Lev i nuet!”, heiter det visst. Det er både eit godt og eit vondt råd. Godt av di det ikkje er mun i å berre skoda attende eller berre tøygja seg frametter, men vondt av di no-et vert for snaudt um me einast skal vera her, no, i dette som er. Um me berre liver her og no, um me grip dagen i dag (carpe diem!) og inkje anna, so øygnar me lite av den lekkja av tid og folk som me sjølve er ein lekk av.
Det gjeld um ætti.

Signe den som såg likskapen millom ætt og tre

- og som tok bilætet inn i målet.
Det hadde snaudt hendt i dag.
Eller, kva trur du?
Ættartre, stamtre, slektstre.
Med røter og greiner og jamvel lauv.
Røter, ja. Og ein fast, bein stomn.

Me er for lite røtte i dag.

For lite røtte, men ikkje so at me vantar eit ættartre, for det må me hava, alle. Men reint for ofta gløymer me å ansa etter eller kliva i dette treet. No er det so mykje kav og mas um å liva og hava det gildt no,
og i framtidi.
Kven er ikkje leid av alt maset um innovasjon, utvikling, framstìg, moderne ditt og moderne datt?

Sumtid må me stiga attende når me skal fram.

Ikkje stødt, må vita, det gjeld um å ikkje verta einsynt og gløyma at me kann gjera framtidi betre for andre. Men sumtid. Sumtid må me attende fyrst.

Me er ikkje bundne til heimstaden som me var fyrr.
Me er ikkje bundne til huslyd og ætt som me var fyrr.
Me er ikkje bundne til fyrrtidi som me var fyrr.

Nei, det finst fulla mange måtar å liva på. Mange måtar å liva godt på. Men tru um det finst noko som ligg fast og stødt, no når alt er vorte ein æveleg dans med skifte og endring og eit utal val og ferder hit og ferder dit?
Eg trur mange fekk det betre um dei berre visste at dei høyrde til ein stad, høyrde til nokon.

Olav H. Hauge skreiv:

Skogen stend
men han skifter sine tre.

Ingen skog skifter ættartreet. Det stend, det, seddu.
Og der sit du stødugt, trygt,
på di eigi grein, din eigen kvist,
dinglar med føtene og veit at hjå desse er du heime.
Noko frå desse fyre deg, finnast i deg.
Det kann vera godt, og det kann vera vondt,
men greinene dine og greinene deira er runne or same stomnen.

Yver sengi hev eg ættartreet til far åt ’n far.
Eldstemann i treet vart fødd i 1689.
Det er lenge sidan.
Lenge!
Men me deler rot og stomn.
Me kliv same treet.

Slik ein undersam tanke.

- -

gobbledigook

2010-05-06T09:21:00.003+02:00

Er du leid? Er du keid? Treng du å fylla på med ei dugeleg mengd gaman og gleda? Då skal du sjå dette klippet, med Sigur Rós og Björk som deljar og slær på ei tromma medan ho hoppar upp og ned.

Gobbledigook er noko for seg. Og teksti er um lag so, eg hev freista halda på den upphavlege ordfylgdi:

du hattar fjuka let upp i luft
du paraply snur upp ned altfor ofta
å, nei, ikkje, åh!
du på tak fljuka ut på brotsjø
du håret strjuka - hovudprydnaden av slo
rampegut!
vind i håret
vind i håret
vind i håret
vind i håret
du augo fjuka i sand - tårast
du tyggis i hendene - hår fast
rampegut!
vind i håret
vind i håret
vind i håret
vind i håret

*

ikkje for skulen, men for livet

2010-05-01T22:34:00.003+02:00

Tenkjaren Seneca dreg eit tungt sukk og med modfallen hug segjer han:
Non vitae, sed scholae discimus.
('me lærer ikkje for skuld livet, men for skulen', det vil segja: me lærer for å gjera læraren nøgd)

Utsegni åt Seneca hev sidan vorte umsnutt, so at det som fyrst var eit hjartesukk frå ein tenkjar som var leid av at folk las og terpa einast for å gjera læraren eller meistaren til lags, no er vorte eit uppmodande ordtøke:
Non scholae, sed vitae discimus*.
('me lærer ikkje for skuld skulen, men for livet')
*Merk at gjerningsordet discimus hev uppslagsformi disco: 'eg lærer'...

Ikkje for skulen, men for livet.

Kvar vil eg med dette?
Nei, eg etla meg til å segja sumt um daning
- ålmenndaning -
eller uppseding.

Livslærdom, um det er gjerande å tala um slikt noko.

PES fekk meg til draga meg litt attende, ut or det eg sit og grev meg ned i og skriv meg inn i nett no, og skoda attende på lærdomen (visdomen?) eg hev eigna åt meg etter nokre fåe år ved det O store universitetet. Kva hev me lært?
Eller rettare: Kvifor hev me lært? For kven hev me lært?

Det er store spursmål, men dei hev endeframe svar:
Eg hev lese og lært av di eg likar det, og eg hev lært for meg sjølv.
Det kann tykkjest sjølvkjælande, men eg gjer ikkje anna en å fylgja bodet frå den gamle filosofen:
Eg lærer for livet mitt eige, ikkje for å gjera andre nøgde.

Det tyder ikkje at lærdomen min ikkje er til bate for andre.
No er du fri til å mæla imot: "Kva gagnar det andre at du skriv um norrøne sogor og lærer latinske glosor utanboks?"
Men det er rangt spursmål. Det er for trongt.

Kva hjelper det deg um eg kann bøygja latinordi rett
og attfortelja Njáls saga?
Inkje.
Men kann eg ha lært noko av dette? Av å lesa um tankar som anna folk ein gong tenkte, av å læra ord som anna folk ein gong nytta, av å vera i lag med folk som syslar med tankar som anna folk ein gong tenkte og ord som anna folk ein gong nytta?

JA.

Me hev so mange spursmål.
Som me stødt stiller, som me må stilla, men som er utan svar.
Dei spursmåli skal eg ikkje nemna her. Du kjenner deim.
Men etter nokre år ved humanistisk fakultet, etter nokre år med gransking av menneskja, i notid og fyrrtid, so er lærdomen denne:

Menneskja er seg sjølv lik.

Menneskja, ho freistar skynja, få taket på, få innsyn i, - -
me kallar det livet.
Tilvera.
Verdi.

Finn me svaret?
Nei.
Finst det eit svar?
Snaudt.
Freistar me lika vel?
Ja.
Er det mun i å læra kvifor me gjer det? Korleis me gjer det? Kven som gjer det?
Ja.
Er det difor eg studerer?
Ja.
Lærer eg for skuld livet, ikkje for skulen?
Ja.

Der fekk du den, gamle stoikar.
Non scholae, sed vitae disco.

*

Eyjafjwixzq!

2010-04-24T16:54:00.011+02:00

Laurdag morgon sulla og sveiv eg inne på netstaden åt den islendske kringkastingi (ruv), og medan eg sat der og unte meg med islendske ord og sterke kaffislurkar og fuglesong frå treet utanfor, so råka eg på eit liti sak med namnet 'Eyjafjwixzq!.. ¿hvað?'.
Dette var eit ljodklipp - med tekst attåt - frå "ferdaskrivaren" (korrespondenten) Kristinn R. Ólafsson ['Kristinn' svarar til vårt Kristen, medan 'Kristín' svarar til namnet mitt]. Kristinn held til i Madrid, og emnet for ferdabrevet hans var dette:

Det er fælt so store vanskar ikkje-islendingar hev med å bera fram ordet 'Eyjafjallajökull'.

Eg kann stadfesta at han hev rett. Folk er meir upptekne av å briska og brikja med nye oske-ord - orsak, det skal vera aske-ord, for størsteparten av aske-ord-fanatikarane er bokmålingar, må vita - enn å læra seg rett framburd av namnet på det oskesprutande eldberget.

Vel, attende til Kristinn og Eyjafjwixzq. Han skriv godt og morosamt um korleis spaniarane - og andre europearar, nordmenn medrekna? - slit for å bera fram ordet.
Rett framburd er um lag so: Ejjafjadlajøkudl.
Men det er visst ikkje so greidt å få taket på dét.
Eg totte han fortalde so godt (ja, de MÅ høyra upptaket!) at eg sette meg fyre å setja um brevet hans. God lesnad!

Kristinn R. Ólasson: 'Eyjafjw¡xzq!.. ¿hvað?'

For spaniarane ter namnet ’Eyjafjallajökull’ seg mest som skarpe bitar i halsen, slik det er for flestalle som ikkje har islendsk som modermål. For ikkje-islendingar er det å bera fram dette lange ordet, fullt av "edlum" og "smedlum" (l-ar og smellar), mest som å draga i seg ei oskesky som svell av knivskarpe glaspartiklar, som å få ein oskedusj i kjeften og freista spytta osken ut or seg med stor andenaud og hoste. Eyjafjadlajökudl!

Som sagt tykkjer folk her i sud at det er utruleg at det i det heile er fysiologisk gjerande å bera dette staveranglet fram, dette ljodet av jøkullaup og sprengjesprut. Korleis kann det finnast folk som evnar å bøygja og tøygja trut og trant so til det ytste at dei fær dette levenet ut or seg? Og at det finst andre som skynjar denne djevelskapen? I sume spanske massemedium hev dei set seg råd til å klippa burt 'jökull' attantil. Dette er ikkje likso ille. So fekk dei skore av desse uframberande l-ane ("edlum") i siste helmingen. Ein eller annan gluping hev funne ut kva 'jökull' tyder, difor evlar dei i minsto å segja dét på spansk, på heimemålet: 'glaciar' - og so berre klaskar dei det på etter Eyjafjalla... eller rangare sagt: EYJÍAFÍJALJA... eller dilikt. Og visseleg vart det ikkje betre um dei fekk tydt ut dette bokstavlegt: Det vilde verta ei heller lang remsa på spansk, soleis: 'el Glaciar de las Montañas de las Islas'... Korkje meir eller mindre enn åtte ord hjå dei spansktalande, i staden for eitt hjå desse krislendingane.

Eg fekk mest som ei påkalling i e-posten no på laurdagen, liksom eit naudrop til nordpolen her sunnanfor, frå ei spansk kona som eg ikkje kjende i det heile. Ho sagde ho var luta leid av at bladi skreiv fjellnamnet på hundrad ulike måtar og at ho måtte høyra mediafolk klæma det hikstande or seg. Ho bad meg vensamt um å gjera grein på korleis dette eigenleg vart skrive og bore fram. Eg tok dette vel upp, og eg tydde ut stavingi for henne og fortalde kva kvart ord tydde og freista yvertyda henne um at dei tvo fyrste ordi var eigefall mangtal [genitiv fleirtal], 'eyja' og 'fjalla', i veik von um at ho skulde skynja kva eg fór med. Og eg gjorde meir til: Eg las ordet 'eyjafjallajökull' nokre gonger inn i upptaksmaskini mi og sende det til henne på e-post som ljodfil.

Og no i dag tidleg ringde ein kar som legg ut nyhende på veven for å spyrja um dette. Eg sende honom ljodfili, og eg hadde snaudt lagt på røyret då dei ringde frå den spanske fjerrsjåkanalen Antena 3 for å spyrja meg um å bera fram dette, dei òg. Soleis ljoma det ut i morgonsendingi 'Espejo público', Ålmannaspegelen:

(ljodklipp)

Men det er eit serkjenne ved spanske nyhendefolk at dei snaudt kann tala framande tungemål, og dei tigg um få sleppa å bera fram noko utanlendskt. Det er kje von til at dei lukkast skikkeleg med slikt. Difor hev den eine etter den andre gjeve upp denne satans eldspyande jøkullen der burte på Island, og etter det eg høyrer gjev folk denne djevelgreida ein alt stuttare dåp no - eller rettare sagt: Berget fær inkje namn i det heile, dei held plent upp med å ansa det. Dei segjer og skriv, lett og greidt, 'el volcán islandés', det islendske eldberget.

(...og so fører Kristinn stykket til endes med ei heller sakleg utgreiding um fly-stoda i Spania og Europa og fortel at han er smått leid for at han ikkje kom seg heim til Island slik han hadde tenkt...)

Eit lite youtube-søk på "eyjafjallajökull name" gjev mange forvitnelege fundar. Denne tek kaka.

Fjadl og kudl og god kveld!

hardhausen

2010-04-23T20:52:00.002+02:00

Det er undersamt korleis soga um ein gamall kall som dett ned i eit myrhòl kann verta ei hugsam sak. Eg vert både byrg og glad når eg ser karen ganga frisk og fin, høyrer det klingande målet hans, og kjem i hug at eg ættar frå folk som honom.

Her er'n.

berre ein hund

2010-04-13T20:19:00.004+02:00

Eg hev skrive um den hjernedaude hunden fyrr.
Han bur i huset heime i botnen av Øysterdalen, og han hev ikkje vorte stort glupare sidan sist. Det kann de sjå prov på her:

Og sjå på desse pjuskeøyro!

nye batteri

2010-04-07T22:49:00.004+02:00

No kjem våren og det er tid å kveikja hugen uppatter.
Kva er vel betre en å setja i nye batteri?
Når sant skal segjast, er fulla ikkje ’batteri’ beste ordet, for det er nærskyldt ’batalje’, som me kann setja um med ’strid’. Men lell, då, gut.
Sigur Rós hev ein god, gamall song med namnet "Ný Batterí", og der høver tydingi ’strid’ og ’basketak’ sers godt, som me skal sjå.
Eg hev freista setja um teksti, men ho er noko gåtefull, og eg er ikkje islending.

De kann høyra songen so som han er på plata Ágætis byrjun her, og tvo storgilde konsertupptak finn de her (best) og her (ikkje so reint gale dette heller). I desse upptaki er dei siste linone bytte ut med sumt på vonlenska.

So. Framlegget mitt kjem her. Eg tek gjerne imot framlegg til umbøter.

nye batteri

eg er bunden med piggtråd i kjeften
som bløder meg ut
læst og stengd inne i eit bur
dyri vigslar meg, naken
og ein frelsar bankar på

den utamde set i nye batteri
og lader å nyo
og lader å nyo
og lader å nyo
og lader å nyo

me riv oss laus og set rasande av stad
ut i uvissa der
heilt til me øydelegg alt og reiser oss atter
atter å nyo
atter å nyo
atter å nyo
attende der som me rid

attende til piggtråden
som riv upp eit gamalt, grodd sår
eg er vorten ei rustskadd sjæl
det er ’kje att elektrisitet
eg hev hug til å skjera
og stikka djupt i sjølve meg
men eg torer ikkje det
eg sløkkjer meg heller

åleine å nyo

* * *

ein sers snild mann

2010-03-29T10:15:00.009+02:00

Eg hev stødt tenkt det at han Ivar Aasen var ein yvervættes snild kar.
Eg veit ikkje grant kvar den tokken kjem ifrå.
Sumt skriv seg fulla frå det bilætet av Aasen som er finnande i sogebøker og slikt:
Gamle, harmlause mannen.

Men godhugen hans ligg ope og berrsynt i kvædi og stykki hans òg.
Det er berre å glytta på Symra, so ser du det.

Denne tokken min vart styrkt då eg las Ivar Aasen i kvardagslaget. Dette er ei liti, grum bok som kom ut fyrste gongen i 1913. Ho er skrivi av Anders Hovden. Hovden var mykje i lag med Aasen, og han gjev oss ei storgild innsyn i kvardagen åt "nynorskens far".

Eg tenkte berre eg stutt skulde gjeva dykk nokre smakebitar frå boki. So fær de sjå at jamvel um Aasen var eit flogvit og ein kar som visste korleis han vilde hava det, so var han snild tvers igjenom tvers. Og morosam, attpå. Ordhitten, ikkje minst.

Her kjem det sumt, alt er teke frå 1996-utgåva av boki (difor er fulla målbunaden noko underleg og ikkje heilt som Hovden skreiv?).
I utdragi frå boki er eg Hovden sjølv, han er Aasen.

1. Um åsyn og augo og slikt:
Han [Aasen] vilde ikkje det skulle vera noko bilete etter han.
"Folk skulde ikkje få det å flira åt - han hadde fenge nok av kaldfliren i levande live."
[...]
Fyrst då han var gamal mann og ferdig, og flogvitet ikkje lenger blenkte or hugdjupet i dei kloke augo, trengde både målar og bilethoggar på, og han orka ikkje lenger kara deim av seg. Men dette er ikkje den Ivar Aasen som me kjenner, det er berre ein ruin på gravi åt hovdingen.
[...]
Aasen var slett ikkje ljot, tvert um. Men liten var han.
"Eg voks til eg var 27 år, men du ser kor langt upp eg rakk!"
[...]
Alderen pryder ingen. Men når eg sat framfor den store klåre panna hans, måtte eg ofte tenkja på Johan Sverdrup. Ikkje soleis at dei var so like, men andletet deira åtte same velde.
[...]
Dei segjer at Vinje ofte peika på Aasens panne: "Den er gresk den." Og under skallen, under høgt borne augnebruner, desse kloke, varme augo med hugbod som frå botnen av det stille hav!
[...]
På gata med hatt på såg han heller småvoren ut, eit grunt auga kunde ta han for ein stakkar.
Ei frue hev fortalt meg at ho la ein skilling i handi åt "fatigmannen", som ho den gongen ikkje kjende. Han vart noko forfjamsa, men let so skillingen falla. Ho prøvde ei vende til; men det vart same endskap.
Dette hev visst gjort han vondt, for ho var både ung og fager.

Dei fortel at han stod uti forhallen til allskulen [universitetet] og såg etter uppslag. Dermed kjem det ein nybaka student med både stav og brillor: "Tør jeg spørre, kan De lese?"
"Ja, når eg ser vel etter."
"Det var Ivar Aasen," kviskra ein annan student. Men då vert der orsaking.

2. Den gjevmilde
Ofte vart han burtheft midt i si beste arbeidstid. Tiggarar gjeng på dørene både tidt og trått, grove og fine. Dei vil reint eta han upp. Tunge turebassar spinn sine lygner. Han kjenner den leksa, men hjelper tidast likevel. Han vert elles ikkje kvitt dei, dei set seg til halve dagane.
Ein vestlending var so i beit for 20 kr. Aasen let han få ein hundrakroneseddel, som han skal ut og veksla.
Mannen kom aldri tilbake.
"Det var då endå billegt," lær Aasen, for dette hadde vore ein av dei verste plagarane. Ein ung ranglefant av storfolk vestanfrå dreiv det i lang tid med lygnene sine. Og pengar fekk han alt i eitt, endå Aasen hadde fenge vita kva kar det var. Det var ein kveld eg sat der uppe at det ringde på klokka. Aasen måtte sjølv ut, for "herren" vilde ikkje inn då der var framande. Det var nett same karen. Aasen kjem skjelvande inn att: "No sa eg tvert nei."
Han syntest visst det var eit karsstykke.

Heretter vanka eg endå trottugare hjå Aasen. Aldri bad eg um hjelp; men sjølvbeden måta han til å gje meg 20 kr. kvar månad.
"Korleis stend det til med deg med pengar?"
Alltid same svaret: "Eg hev ikkje noko pengar."
Og då tok denne reikingi hans til over golvet - kor eg ser det for meg enno!
Han drog seg seint og smått burt til pengeskuffa.
Toflone var for store og lekta [slarka], hosehælane var orslitne, so nakne hælen blenkte igjenom - å de norske gjentor, aldri skal eg tilgje dykk desse ubøtte hosehælane hans Ivar Aasen!

3. Aasen og ungar
For ein god ektemann og kjærleg far han hadde vorte. Få hadde makta å skapa ein meir hugnadsam heim enn han. Men no kan kvinnfolki ha det so godt, lita seg med husgrinarane sine!
[...]
Eg tykte han burde vera tilfreds, som hadde gjort so mykje og var so namngjeten ein mann, og eg roste hans verk med varme ord.
Nei, han hadde liten hugnad av verket sitt, og på innhaldet av ordi hans høver hans eige vers:

Elskhugen er den vænaste urt,
som vekser fyr manna-sonom,
den heve kasta livet sitt burt,
som ikkje fær del i honom.

[...]
Det var eit par år før han døydde, eg var prest på Lista og kom ein sving innum Oslo.
Utanfor porten åt Aasen møter eg ei ung frue av kjenningane mine. Ho leider eit barn, ei triårsgamal gjente. Eg tek deim med inn.
Han sit kruslen og kulsande i ein ruggestol ved omnen, og hans eige vers song so sårt umkring han:

Ofte minnest eg mi gamle grend,
naar eg framand uti verdi stend,
heimlaus, frendelaus og lite kjend
og likar på leiken illa.

Det var ikkje lenger ord i han; men eg såg at augo hans fylgde med slik ein varm bivr [skjelving] barnet som leika på golvet. Raudleitt og tirande med uppløyst gult hår; med nakne armar og lubne bein under den korte barnekjolen stabba ho umkring. Ho var berre som ein einaste ljos smil, heile vækja, jamvel på dei nakne albogane var det smiledøkker.
Då skaut det meg ein tanke: Bere soleis på gaman lyfter eg vesla upp i fanget på han og legg dei lubne armane um halsen hans, so dei mjuke lokkane daskar burti hans skrukkute andlet. Vesla likte seg i fanget hans. Det var både fyrste og siste gongen eg hev set Aasen gråta. Men då bauta tårone seg stille og blanke ned over dei djupe rukkone og grofsene i det gode andletet.
Året etter vitja eg han atter, det var siste venda. Han sat endå meir samanfallen og ordlaus. Det var liksom berre dei gode augo som enno levde, dei kasta såre og lidande blenk umkring seg.
Fyrst då eg skulde fara, brådde han upp: "Men du, kvar er det vesle barnet - tenk, ho sat her i fanget mitt og var ikkje redd meg!" Han hadde drøymt eit heilt år um denne vesle hendingi med dette barnet.

***

Visst kunde Aasen vera kvik og glad, og han kunde "skjemta so du lite kunde få eit ålvorlegt ord av han".
Lika vel, det er leidt at han laut lida for at me skulde få eit heimlegt mål å nytta.
Eit mål som folk hev funne det for godt å øyda og vanvyrda i yver hundrad år.

Ivar, du Ivar.
Stort vit, endå større hjarta.

á íslensku

2010-03-26T20:35:00.003+01:00

På islendsk, ja.

Eg veit godt og vel at mange av dykk tykkjer det islendske målet er storgilde saker, men so er det ikkje alle som hiv seg yver den islendske mållæra og puggar ord og former so bokstavane sprett lell. Difor tenkte eg gjeva dykk ei liti innsyn i den islendske målskatten.
So hev de noko å gledast ved. Tungemål er underlege saker. Og de kann høyra islendsk her, til dømes.

smásjá (mikroskop)
yfirskegg (bart)
flugfreyja (flyvertinne)
snyrting (toalett)
sóttkveikja (bakterie)
leikhús (teater)
veðurstofa (meteorologisk institutt)
ljósmóðir (ljosmor, jordmor)
loftsteinn ('luftstein', meteorstein)
spretthlaupari (sprinter)
heimskaut ('verdsskaut', det vil segja ein pol (nord-/sud-))
landabréf (kart)

Det er meir der det kjem ifrå.
Serleg godt likar eg desse tri:

sæng (dyne)
dýna (madrass)
rúm (seng)

Litt av ein saus!

Og so ei setning du kann øva deg på.
Skal du tinga ein øl i Reykjavík, kann du til dømes segja:

"Ég ætla að fá einn bjór"

Framburden er soleis: 'jætla fao ejdn bjour'

Til hamingju! (til lukka)

um lesing og skriving

2010-03-13T23:48:00.008+01:00

Det gilde med å læra latin, er at ei heil verd av glupe tankar opnar seg. For meg.
Eg vert før til å lesa dei store, dei gamle, dei gode - "i original". Caesar, Catullus, Seneca.
Seneca, ja.
Han hev skrive godt um mangt, millom anna um lesing og skriving. Til dømes i brev 84, til Lucilius. Eg hev freista å setja um dette brevet til norsk. Jon Haarberg hev alt gjort det, du finn umsetjingi hans i Kortekster. Ein antologi (2000). Stundom ligg eg fulla for nær umsetjingi hans, og stundom for langt undan Seneca sjølv, men lell. Sjå her. Dette er jø so nøfyse gode greidor.

Brev 84

Seneca sender helsingi si til Lucilius.

Desse ferdene mine driv latskapen og kraftløysa or meg, og dei er til bate for helsa mi og det vitskaplege starvet mitt. Du ser greidt korleis ferdene gagnar helsa: Godhugen min for boklege syslor gjer meg lat og likesæl med lekamen min – andre folk plar gjera det kroppslege strævet for meg.* Ferdene gagnar jamvel det vitskaplege arbeidet mitt, og eg skal røpa korleis: Eg tarv ikkje skilja meg frå lesingi. Lesing tykkjest meg vera heilt naudsynt, for det fyrste av di det hindrar meg i å vera fullnøgd med meg sjølv og mine eigne tankar, for det andre av di eg gjenom lesing vert i stand til å eigna åt meg det andre hev tenkt og funne ut, og dinæst vert eg før til å døma sjølv um dette eg les. Sidan kann eg driva fram nye tankar. Lesing nærer åndi og styrkjer henne når ho er utmødd av skriving, og dét utan at eg heilt gjev upp skrivingi.

Me bør korkje berre skriva eller berre lesa. Berre det eine legg sinnet i myrker og tømer oss for krafter – eg tenkjer på skriving –, berre det andre gjer oss veike og hindrar oss i å samla tankane. Me burde heller fara att og fram imillom lesing og skriving, frå det eine til det andre, og skifta millom syslone. Då kann pennen setja saman alt det me hev teke til oss gjenom lesing, og gjera det til éin heilskap. Me skulde gjera som bione, segjer folk, for bione flakkar og flyg hit og dit på leit etter blomar dei kann laga honning av. Dinæst breider dei det dei hev funne i vokskakone, og, som Vergil sagde:

dei stuvar saman den flytande honningen
heilt til celleveggjene stend spente av den søte væska.

Me veit ikkje for visst um den safti som bione fører med seg frå blomane strakst vert til honning, eller um dei lagar um det dei hev samla ved å blanda inn noko anna og på den vis set sitt eige merke på det. Sume hævdar at bione ikkje hev evna til å laga honningen, men berre samlar honom. Det er òg dei som segjer at i India finst det honning på bladi åt sivplantone, og anten kjem honningen frå doggen som fell frå himmelen der, eller so er det sjølve voksteren som avlar den søte og saftige væska. Den same evna finst i vokstrane våre òg, men der er ho mindre tydeleg og merkande. Eit insekt som er lage til det, kann leita upp og suga ut denne safti. Atter andre hævdar at dette som bione syg til seg frå dei grøne og blømande stykki på vokstrane vert til honning ved ei slags umlaging, eller endå til ved gjæring, um eg kann segja det slik, so at dei ulike sakene vert førde saman til eitt.

Men lat meg ikkje vika av frå emnet vårt her. Me skulde taka etter bione og skilja åt det me samlar i hop når me les, for sovordne saker held seg best når me skipar deim til sætes kvar for seg. Sidan bør me nytta evnone våre til fullnads og med trott og umhug skøyta saman dei ulike smakane til éin. Me skal skøyta deim soleis at jamvel um folk kjem til å sjå kvar denne eine smaken kjem ifrå, so er det lika vel berrsynt at han er noko anna en det han ættar frå. Me ser at natturi gjer det same inne i lekamen vår, heilt utan møda: Den føda som me tek til oss, er ei pina so lenge ho flyt kringum i magen vår i den upphavlege skapnaden sin, men so snart me meltar føda, vert ho til styrke og blod. Sameleis skal me fara åt med alt det som nærer tanken. Det me tek til oss, må ikkje få liggja urørd og soleis vera framandt for oss. Me lyt melta det, elles gjeng det berre til minnet og ikkje til sinnet. Lat oss vera trugne mot fyreleggi våre og taka deim upp i oss, so at me kann samla dei ulike emni til éi eining. Tenk berre på korleis eitt tal er gjort av mange tal: Mange småe og ulike tal vert lagde i hop til eitt stort. Me bør gjera det same med tanken vår, og løyna det som hjelper honom fram, og berre syna det me sjølve lagar til. Det kann henda at verket ditt stundom likjest verket til den du ovundrar, og då ynskjer eg at du likjest honom som ein son og ikkje som eit bilæte. Eit bilæte er ein daud eignalut.

”Men korleis kann det vera so”, undrast du vel, ”at folk ikkje kjem til å sjå kven eg tek etter i ordleiding, provføring og meiningar?” Eg tenkjer at det stundom er uråd å vita kvar ein mann tek bilætet sitt ifrå, når han set merket sitt på alt det han hev trekt ut or fyredømi sine og fører det saman til éi eining. Høyrer du ikkje korleis dei mange røystene i eit kor kling saman? Éi røyst kjem fram utav mange, og éi av røystene er høg, éi onnor er låg, éi tridje ligg imillom desse. Attåt røystene åt karane kjem røystene åt kvendi, og fløytone blandar seg inn. Dei einskilde røystene i koret er løynde, dei ter seg som éi røyst. Eg talar no um det koret som dei gamle filosofane kjende til. På konsertane våre er det fleire songarar en det fyrr var tilskodarar i teateret. Når lina av songarar hev fylt gangane, og tilskodarane er kringsette av hornblåsarar, og når alle slags instrument kling saman på scena, då fær me ein samklang av ulike ljod. Eg vil at me skal gjera det same med hugen vår: Han skal røma mange ulike vitskapar, mange reglar for livsførsla og fyredøme frå ulike tider, men alt dette skal klinga saman i eitt.

”Korleis kann eg greida dette?”, undrar du no. Ved å vera merksam og ihuga stødt, og ikkje setja noko i verk utan å spyrja vitet til råds. Um du lyder til vitet, so kjem det til å segja deg: Far strakst ifrå alt det ein mann spring hit og dit for å vinna. Far ifrå rikdomen, han er anten eit trugsmål eller ei møda for den som eig honom. Far ifrå nytingane som lekamen og sjæli trår etter, desse nytingane gjer deg berre blaut og kraftlaus. Far ifrå trongen etter å nå langt og høgt. Denne trongen er ein truten ting, tom, vinglutt, grenselaus, og han nøyder deg til å ottast å sjå folk både framfor og attanfor deg. Svartsjuka piner den æresjuke, og det med tvifelt kraft: Du ser fulla kor usæl han er, han som både vert misunnt og sjølv misunner andre.

Ser du husi åt dei mektuge karane, der inngangen larmar av kjeklet til alle som kjem for å tena eigaren? Her fær du rikeleg med hån og spott når du kjem, og endå meir når du er komen inn. Gakk undan trappene til desse rikingane og dei utrygge tuni som ligg på høge jordvollar. Der er det ikkje berre langt ned, det er jamvel sleipt og hålt. Du skal heller koma hit, til visdomen, og gjeva deg til den freden og rikdomen ho byd på. Alt det som for manneætta tykkjest skina og glima, endå um det er småplukk som berre skin når du jamfører det med høgare ting, desse sakene må me kliva upp bratte stigar for å få. Ujamn er vegen upp til heidersgavlen [samfundstoppen], men um du kliv upp på straumkvervelen som lagnaden hev bøygt seg innunder, so kjem du til å sjå at det ligg under deg, alt det som folk held for å vera høgt. Du kjem upp på den høgste tinden einast ved å halda deg i lågt lende.

Far vel.

*Det er noko uvisst koss me bør setja um denne tekststaden. Seneca hev: ”cum pigrum me et neglegentem corporis litterarum amor faciat, aliena opera exerceor [eg vert driven av arbeidet til andre]”. Haarberg hev: ”Ettersom min kjærlighet til vitenskapen gjør meg fysisk lat og får meg til å forsømme kroppen, holder jeg meg i bevegelse ved bærernes hjelp”. Kva trur de?

lærdomslaug

2010-02-14T09:59:00.005+01:00

Det sjølvbiografiske er i vinden. Eller på papiret.
Papir med sjølvbiografisk skrift raslar i vinden.
Eller noko.
Ikkje hev eg lese noko utav denne Knaus'n, og ikkje etlar eg gjera det hell - ikkje so snart, i alle fall - men lika vel: Eg tvilar ikkje på at desse bøkene hans er god kunst og god lærdomslester. Det må dei gjerne vera.

Det er berre det at eg ikkje kjenner meg lokka til å lesa deim.
Og utan lesekall, ingi lesestund. Punktum, finale.

Lesekall, ja.
I staden for å triva etter det nyaste og mest vidgjetne og umstridde, id est Knausgård, so vender eg meg heller til kjeldone.
Ad fontes.
Til den gamle, rettelege sjølvbiografiske leiken.
Eller til den sjølvbiografiske bekken, då -
ein bekk som stendig greinar seg ut i nye, småe klukkande far
eller som vildrar seg burt i kulpar og alt meir navleskodande bakevjor.
For det er ikkje alle som lukkast likso godt.

Men, eg vende meg til kjeldone. Eg sette meg fyre å ganga motstraums og finna attende til uppkoma, eller til vassåra åt dette sjølvbiografiske vassfaret:

Eg gav meg til å lesa Confessiones av Augustin (354-430).

Confessiones er eit utav dei eldste og mest kjende sjølvbiografiske skriftene i bokheimen vår.
Og gled dykk, godtfolk:
Boki er nyst utgjevi i ein vyrdeleg norsk målbunad (ved Å. Farestveit og H. Slaattelid). Den nyfikne kann lesa ei grannsam melding av nyutgjevingi her.

Det er so mykje eg skulde sagt um Confessiones og ferdi mi igjenom henne, igjenom dei trettan bøkene som den o' lærde Aurelius Augustinus skreiv ein gong kring år 400.
Eg kann skriva um og dvelja ved mangt og mykje,
hans tankar og kjenslor, mine tankar og kjenslor,
våre - det me hev sams, dette gamle flogvitet og eg, unge studenten.

Men i stuttmål sagt:
Folk skulde lesa meir av det gamle.
Meir Augustin, mindre Knausgård.
Meir av dette som bokfolk hev styrkt seg med i tusund år,
mindre av dette som gjallar av ståk og styr
og som bladfolket skriv um so blekket skvett.

Kav og annsemd.
Å, som me bøygjer oss i dusti og dumba og ovundrar dette mennesket, Knaus'n, som hev skrive so mykje, so langt, so mange ord, på so stutt ei tid.
Visdom og vit er ikkje ei hastesak.
Augustin tek seg tid.
Han spyrr og han grev,
innetter i seg sjølv, i sansar, minne og røynsla,
og utetter i verd og himmel.
Folk skulde lauga seg i lærdomen um verdi
og guddomen
og mannætti
og seg
og deg
og alt det andre som Augustin dryfter.

De skal få ein smakebite, må vita. Her frå den kjende bolken um tid, eit emne som fløkjer seg alt meir i hop di meir du freistar å greida det ut.

For kva er tid? Kven kan lett og stutt gjera det klårt? Kven kan forstå det i tanken for så å leggja det fram i ord? Og likevel, kva kan vi nemna som er meir kvardagsleg og velkjent enn ordet tid? Vi forstår det fullt ut når vi brukar det, vi forstår det også når vi høyrer ein annan seia det. Kva er altså tid? Dersom ingen spør meg om det, veit eg det. Dersom eg ynskjer å gjera det klårt for ein som spør meg, veit eg det ikkje. Men likevel vil eg tillitsfullt hevda at det ikkje ville finnast ei framfaren tid dersom ikkje noko kvarv, at det ikkje ville finnast ei komande tid dersom ingenting kom, og ikkje ei noverande tid om ikkje noko var. Men på kva måte er desse tidene til, fortida og framtida, sidan fortida ikkje meir er til, og framtid enno ikkje er til? Notida derimot, om ho alltid var notid og ikkje gjekk over til fortid, ville [ho] ikkje lenger vera tid, men æve. Om altså notida blir tid ved at ho går over til fortid, korleis kan vi då seia at også ho er til, når årsaka til at ho er til, nett er dette at ho ikkje vil vera til? Er det då slik at vi i røynda berre kan seia at tida er til fordi ho tøyer seg mot å ikkje vera til? (2009: 266-67)

Det er svimlande saker.
Gymnastikk for skallen.
Næring åt tanken.
Eit helsesamt laug i lærdom.
Tolle lege, tolle lege.

kastandrassi

2010-02-09T09:56:00.002+01:00

I går støytte eg på eit undersamt, norrønt ord.
Kastandrassi.
Kva trur de det tyder?
Endeframt og greidt: 'Ein som kastar, eller vrikkar, på enden'.
Jaggu. Dei dreiv med slikt fyrr òg, er det likt til.

Rass er i det heile eit morosamt ord, og det er byggjesteinen i ei rad samansette ord.
Rassaklov, til dømes, 'klovet millom rumpeballane'.
Og rasshverfinger, som tyder - haldt deg for augo um du er kjenslevar - 'hest som har utfallande endetarm'.
Hau!
Då er det litt greidare med rauf, eller rauv etter dagsens rettskriving, som i grunnen berre tyder 'rift' eller 'opning'. Raufarnes er soleis eit heilt greidt, ustøytande stadnamn.

Eg undrast på koss denne Ásmundr kastandrassi - ja, for han heitte so - tok seg fram. Var han halt? Hadde han ei dugeleg rauv? Var han homo?
Kven veit.
Han kjem høgt upp på lista yver løglege tilnamn, i alle fall. I lag med folk som Bjørn kistesmør, Ån rismage, Hallbjørn halvtroll...

no er min hug still

2010-02-01T22:41:00.002+01:00

og heilt still stend tidi,
alt
i ein djup dirr -
alle lemer spente, alle tankar tømde
for sut og sæla,
alt
er berre rømd
og framfyre ligg gapet
sig innpå,
kva tid skal kjeldone springa?
kva tid skal draumane opna seg?

hugen still,
i venting, lengting,
tidi er ein stram streng
med dirr.

svevn på jarnvegen

2010-01-26T12:08:00.003+01:00

Me plar liggja i ro når me søv.
Ja, me kann mest segja at det er sjølve kjernen i svevnen,
å vera urørleg, mest som urørleg,
men berre utanpå, vel å merka,
for inni oss hender det so mangt når svevnen held i taumane.
Då kann me fara til framande land og gjera ugjerande gjerder,
alt medan me ligg i ro og hev kopla ut medvitet
og sig inn i oss sjølve.

På jarnvegen er det andre bollar.
Der kann me òg liggja i ro, men lika vel ikkje, for me flyg.
Flyg fram gjenom dalar og yver vidder,
i jamn rørsla.
Sameleis i bil, på fly, og buss - men mest på jarnvegen.
Togsvevn, det er undersame saker.

Det er færre svingar og søkk og rykk
på ei togferd en i bil og buss,
men meir en på ei flyferd.
Det skal vera litt.
Litt sving og svai, litt rykk og riv.

Det er noko sermerkt med denne jamne songen
av jarn mot jarn,
vagn mot bjelke.
Kling, klang - - og so ein mjuk dur.

Vagni tek jamne kvilder på den og den stasjonen.
Gamle, ruvande trebygg med ei liti lykt yver døri.
Alle vegar er tome og alle gluggar er myrke.

Og du søv.
Vaknar, glytter ut -
vagni stend
so glid ho av garde, du let att augo,
det er denne duren - togsull er bånsull -
vagni glid
og du
søv.

So. Når du endeleg er framkomi,
litt stiv i nakken og rufsutt i bakhovudet,
då ligg eit tunt sylvlag etter nsb-tjeldet på broki di,
og draumane heng i snjotunge graner
uppetter heile Gudbrandsdalen.

Eg fór med jarnvegen til Oslo sist fredag.
Det var gildare en eg venta.
Ny ferd 5. februar.
Svevnferd.
Eg er budd.

kraftlaus kjenslesaus

2010-01-13T19:42:00.005+01:00

Ja, det gjekk snaudt ei vika.
So smaug sykja seg inn under hud og hår, inn i hender og hovud, gjenom togn og tankar.
Og som ordtaket segjer: Ei sykja er snart komi; ho er ikkje so snart gjengi.

Det er den kjende heimsykja, og eg er tom for surmjølk.

Kva skal då den sjuke taka seg til?
Freista å leida viruset or skrotten, må vita.
Men kva um eg vil vera keid og leid og tverr?

Eg hev det for godt.
Eg skulde få fara igjenom ei retteleg sorg- og sjukdomsri og soleis glatta ut alt dette fåvituge som skalar og skrukkar på yta.
Eg trudde eg skulde veksa det av meg, dette,
no, etter snart fire år utanheims.
Men det er ikkje for inkje at me segjer
burte bra, heime best.
Eg er ikkje åleine um dette, denne uvissa og liksom heimløysa.
Og då kann eg ikkje fara kringum og stura, for inkje.

For ho kjem liksom or inkje, sykja, og steller til heimlengtsgilde i hugen på meg.
Og då vil eg inkje.
Berre heim, syng det.
Berre heim.
Og gråtklaken veks i halsen.

MEN.
Når eg ikkje veit kva sjølv eg vil, so gjev eg ordet til den som les og den som vil.
Det som lækjer éin, kann lækja tvo.
Beint på:
Kva er ditt lækjemiddel, når du er hugsjuk?

Eg freistar alt, anten det er flytande eller fast, høgt eller lågt.
So køyr på, eg vil ha sterkt krydder i kjenslesausen.

.

eit litet Ord gjerer stundom store Verk

2010-01-09T12:11:00.002+01:00

Då og då treng me stutte, råkande ord.
Ord som ber fram livsrøynsla greidt og godt.
Me treng stundomtil å segja mykje med lite.
Me treng ordtøke, eller ordtak, fyndord, munntam, ordstev, vedkvæde.
Eg bed:
Me lyt nytta desse oftare.
Me lyt vita at dei finst, og at sume stødt hev funnest.
Desse, til dømes: Like born leikar best. Det er ikkje gull alt som glimar.

Ei av bøkene som eg stødt hev ved handi, er Norske Ordsprog (1856). De veit kven som skipa henne (eg hev skrive um henne tusund gonger fyrr, veit eg). Denne boki rømer alt eg treng av gode ord til liv og verk. I "Fortalen" skriv Aasen, millom anna, dette:

"For en stor Deel betegne Ordene en Erfaring, som i sig selv har kun liden Betydning, men derimot får et større Værd ved at benyttes som en Lignelse og altså anvendes i figurlig Betydning."

Det er so sant, so sant. Og det er gildt at kunnskap og røynsla som gjeld for alle tider er fest til mål og minne på slikt eit gildt vis. Det er stødt ei trøyst å vita at slik hev det stødt vore, slike tankar hev menneskja stødt tenkt. Dette kann me vita, anna kann me aldri vita.
Her kjem ei liti remsa med ymse go'bitar frå go'boki Norske Ordsprog - eg hev freista å velja litt "aktuelle" ord:

D'er vondt å frjosa; d'er verre å brenna seg.
Ein skal halda so Jol, at ein heve nokot til Påske.
D'er lang heiman Reidsla (= Det gjeng seinaste å koma heimanfrå)
Der ein kastar ein Snjoball, skal ein venta ein atter.
År læra meir en manga Bøker.
Det som Året krev, er visst, og det som det giv, er uvisst.
Det nye er godt; det gamle er best.
D'er godt å hava Vetter, når Vetter skal vera.
Det bur myket under ei grå Kufta.
Klokka gjeng lika godt, um ingen ser på henne.

So kjem dei morosame, som me kann lægja åt, men som endå hev vit og sanning i seg:

Det kjem ikkje Kyklingar af uppetne Egg. (Og: Det verd ingen Ku av ein uppeten Kalv.)
Den som bur på Is, kann snart få flytja.
Ein klipper ikkje meir av Sauden, en som han heve på seg. El. En klipper ikkje lenger en til Skinnet.
Den som vil kliva på kvar ein Klett, han skal ikkje undrast um han dett.
Mannen visste ikkje, at Kjerringi var gali; fyrr ho song, medan ho åt.
Klenaste Bøkerna hava lengste Namni.
Når blind leider blind, so falla dei i Grefti båe.

So, der fekk de noko å gledast ved, tenkjer eg.

hugsvaling

2009-12-30T17:17:00.005+01:00

Hugsvaling er eit godt, norskt ord som tyder 'lindring', 'trøyst', 'kveik'.
Tenk at eitt ord kann røma alle desse tydingane!
Me hev gjerningsordet å hugsvala òg, som ordboki tyder ut soleis: "lindre (sjeleleg), trøyste, roe".

Det finst ulike slag hugsvaling her i verdi,
mest likso mange slag som det finst menneske, trur eg.
Her er den beste hugsvalingi eg veit um:

Du treng
- gode skidor, stavar i rette lengdi, varme og gode klæde.
- turr og rein og krasande snjo.
- fureskog (helst ein du hev vakse upp i/attmed)
- mange kuldegradar.
- ei kvassøygd sol som ligg lågt på himmelkvelven.
- god tid.

Det må gjerne sjå slik ut:

So er det berre å leggja i veg, gjerne heilt åleine, gjerne ein dag det er so kaldt at folk flest held seg inne i stovone sine.

Eg veit godt at dette ikkje er ei gjerd som svalar hugen åt alle (dersom du ikkje reknar med alle kuldegradane), difor skal eg skildra ei retteleg hugsvalingsferd, so at de fær innsyn i den saki.

* * *

Eg hadde sulla kringum i huset eit par timar,
gjerandslaus, gledeslaus, kraftlaus, -
men stinn av tankar og tyngslor som trengde seg på
og laga seg større og større rom i bringa,
i morgon er siste dagen i dette året,
og eg hatar å vera til når åri skifter, årsskiftet
er eit so tydelegt merke på at tidi skrid,
og det verkjer i meg når eg ser og kjenner at tidi skrid,
vondt, gjer det,
og det er inkje me kann gjera åt det,
alt skrid, alt er tid -
eg vart mest heit av harmen,
og eg såg lengtande ut glaset.

Det var næsten 25 blåe gradar ute
(og eg veit at det er vèl kaldt),
men eg hadde fare på skidor kvar dag frå og med joleftan
(det vart nøgdi med snjo i skogen fyrst då)
og desse ferdene var styrkedrykk for sjæli,
dei kveikte og gledde meg meir en noko anna.

Stundom veit du berre dette: EG LYT UT.

Ut gjekk eg og kaldt var det,
men for ei frygd! For ei gleda!
Å, kor sæl var eg ikkje
då eg strauk burtetter snjo-yta
slik fuglar glid på vatnet!

Rimet lagde seg i håret, kringum augo,
på turrklædet eg hadde framum munnen,
og eimen frå munnen steig upp i nasen so at han rann jamt og trutt,
tærne var klaka etter berre nokre minutt,
men jø! -
hugen vart lika fullt sval og roleg og fri for otte.

Og skogen er aldri so væn som i frost og kjøld:
Treleggene stend so stive og sterke,
og imillom deim finst berre

ei æveleg togn,
daggamle spor etter elg og hare,
eit solljos so kvast og gult
at kvar trestomn og trekruna mest som er smidde av gull,
urørde glitre-slettor av uteljande snjoflak,
og EG
som kjenner at skogeinsemd er noko anna en vanleg einsemd.

Du kann vera einsleg, men ikkje einsam, ikkje på den syrgjelege måten, i skogen.

Og kulden kann riva i halsen og armane kann staka seg stive,
snørri kann renna og hjartat springa, -
men endå vert hugen mjuk og laus og fri av alt dette,
dette er kva eg kallar retteleg hugsvaling,
og eg råder deg til å prøva.

uppreist mot heteronissane

2009-12-25T12:54:00.008+01:00

Eg er, som kjent, skeiv.
Eller skakk, ænnsjles ('annleis'), homo og so burtetter.
Eg hævdar ikkje at eg er noko sermerkt eller at eg er serskilt interessant som menneske av di eg er skeiv. Men, eg trur eg er meir merkt av at eg er skeiv en syster mi og mange andre er merkte av at dei er "rette"/"i vater".

Det er tolleg greidt å vera skeiv.
Det gjekk godt å fortelja det til skyldfolk og vener, so godt som det kunde.
Det er ikkje mange merknadene og spitordi eg hev fenge.
Det er ikkje serskilt vandt og vondt å liva som skeiv i Norig i dag.

Det som er litt vandt og vondt, er å tenkja på den tidi eg trudde denne logande elskhugen var noko eg laut gøyma og gløypa, at eg skulde bera det med meg i gravi, at gjenta eg tenkte på og drøymde um aldri måtte sjå at eg so mykje som glytte på henne i storefri, at eg stødt måtte ljuga når folk spurde um eg hadde nokon "i kikkerten".
So eg veit noko um løyndomar.
Eg veit noko um å skulla laga rom åt noko som er so stort at det hadde sprengt deg endå um du var fri til å sleppa det ut.
Å skulla halda noko i myrker som lyser og brenn som soli sjølv.

Men, det kann vera mykje lærdom i det som er ugreidt, og no tykkjest det meg - som sagt - greidt å vera skeiv. Etter eg vart litteraturstudent, og lærde um den græske skalden Sapfo (um lag 600 f.Kr.) som heldt til på øya Lesbos og hev skrive eit utav dei gjævaste kjærleikskvædi som finst (fragment 31), so mislikar eg ikkje eingong å taka ordet lesbisk på tunga. Ordet er greidt, det òg.

MEN. Det eg brådt vart var vesle joleftan, og som eg på ei undersam vis ikkje hev tenkt på fyrr, er at det er fælt so heteronormativ jolepynt me hev. Jolenissen er som oftast kar, englane er ofta konor. Men når me finn nissegjentor, so er dei i nittiåtte prosent av tilfelli i lag med ein nissegut. Nissegjenta og nisseguten. Nissefar og nissemor.
Eg nemnde dette for 'na mor, og 'n far høyrde det fulla.
For i timane fyre joleftan tek retteleg til, innimillom skidtur og bilvask og eg veit ikkje kva, so hadde han vore og kaupt og stelt til joleprydnad - tvo gjentor. Dei heng no i lampa yver kjøkenbordet. Der heng det mykje anna òg, men dei skeive gjenteenglane trivst sers godt, det er lett å sjå. De kann berre sjå og døma sjølve:

Då er det berre å ynskja dykk alle ei skeiv og god romjol!

jolesut

2009-12-20T15:36:00.005+01:00

Sume saker er meir urettvise en andre.
Det er mangt og mykje som er urettvist her i verdi, og eg tek ikkje mål av meg til å femna og nemna alt i eit vesalt vevrit.
Men noko lyt eg lika vel draga fram, no som det er jol og tid for tankar og samhug.

Kvi skal ikkje alle få ei likso god jolehøgtid som eg?

No tenkjer eg ikkje på svoltne born i Afrika, ottefulle mødrer i Kabul,
einsame gamle på sjukeheimen.
Eg tenkjer på vener og kjentfolk som av ymse årsaker ottast meir en dei gled seg til joli.
Dét er urettvist.

Sume hev vridne skyldfolk å dragast med, sume hev ei jol som druknar i sterk drykk, sume hev mist nokon av sine allra kjæraste
i desse joledagane som skal vera dei beste av alle dagar.
Ja, for eg tykkjer joli er det beste med året, med livet. For å segja det med ein kent-tittel: joli er en himmelsk drog. Ein kvit og logn rus, "himmelsk" av di han er noko heilt anna en alle andre bolkar av året.

So, kvi skal sume ottast joli?

Det er ikkje råd å svara på.
Lagnaden styrer med hard hand og skil ikkje stort millom kvardag og høgtid.
So, då fær me som er so sæle og sit godt i det heller syta for å gjera godt mot den sorgfulle og hugsjuke.

Og kann henda er dette ei vesal trøyst og ein lette: For oss som elskar joli meir en alt anna er det eit vonbrot å skulla venda attende til kvardagen i januar, medan dei som helst skulde vore utan joli tykkjer kvardagen er god å koma til.
Og me treng ikkje rekna på det: Det er kvardagane det er flest av.

* * *

gripande godt

2009-12-12T15:17:00.004+01:00

Eg ottast ikkje at eg hev valt galen studieveg.
Eg tvikar ikkje det grand på at studiet mitt er uviktugt og utan von og vinning.
[For kva var vel verdi utan språk og litteratur? Fint lite.]
Lika vel: Det er so yvervættes gildt at liv og læra stundom tek so hardt tak i einannan at grunnen skjek og skjelv. Dette famntaket kann ovra seg på ymis vis. Til dømes:

I ein stutt, sterk blenk kjenner me at det me syslar med og les og syg til oss or bøkene er meir en berre ein veg mot eit mål, til dømes eksamen eller ein akademisk grad. Å berre trå etter sovordne mål gagnar lite. Me kann ikkje suga retteleg til oss noko som berre er av utvendes nytte. Det me les og lærer fester seg fyrst når me kjenner at dette grip inn i sjølve Livet, når det stikk i deg at dette er verdefullt for deg, som menneske. Det er ikkje so reint fåe glupe folk som hev fare fram fyre oss, og som me - takk vere skrift og bok - kann draga lærdom or og byggja lærdom på. Me kann aldri skynja alt, me kann aldri skynja oss sjølve. Men det er god hjelp i å rota og røra litt i det fyregangarane hev gruvla på.

Stundom kann ei pensumtekst kveikja eld i bringa. Då er det ikkje eksamen du brenn etter å taka fatt på. Då er det spursmåli, eller endå til livsspursmåli, dei som er utan svar, som veks i deg - og det er kje mun i å klappa att boki. Spursmåli er der stødt. Og endå um dei er svarlause, so må me stilla deim, fylgja deim, liva i deim.

Kvar eg vil med dette?
Lat oss fyrst glytta på eit sjølvupplivt døme frå røyndi:
Eg er ung student - yngre en no, i minsto - og les litteraturteori for fyrste gongen. Um eg minnest rett, so er "Kunsten som grep" (1916) av Viktor Sjklovskij den allrafyrste artikkelen eg gaumar på. I stutte trekk: Han Viktor er ein utav dei russiske formalistane og han er nyfiken på kva som gjer litteratur til litteratur, kva som er det sermerkte ved litteraturen. Svaret hans er: Litteratur er underleggjort, desautomatisert språk. Litteratur er eit språk-grip.
Russaren skal få koma til ords sjølv (i norsk målbunad, rett nog):

Dersom vi undersøker persepsjonens almene lover, vil vi se at handlinger blir automatiske når de er blitt en vane. [...] Tingene går liksom innpakket forbi oss, vi vet at de er der, utfra det rom de opptar, men vi ser bare deres overflate. [...] Slik går livet tapt og blir til intet. Automatiseringen fortærer tingene, klær, møbler, kvinnen og angsten for krigen. "Hvis hele det kompliserte liv hos mange mennesker forløper ubevisst, da er det som om dette liv aldri har eksistert." Men nettopp for å gi oss livsfølelsen tilbake, for at vi igjen skal føle tingene, for igjen å gjøre stenen til sten, eksisterer det som kalles kunst. Kunsten mål er å gi oss følelse for tingen, en følelse som er et syn og ikke bare en gjenkjennelse. Kunstens virkemiddel er "underliggjørelsens" [ostranenije, av stranno, 'underleg'] virkemiddel og den vanskeliggjorte forms virkemiddel, som øker vanskeligheten og lengden av persepsjonsprosessen, for i kunsten er persepsjonsprosessen et mål i seg selv og må derfor forlenges. (Kittang et.al.: Moderne litteraturteori (2003: 18))

Sagt på onnor vis: Dersom me til dagleg ser verdi som gjenom ei rein glasruta, skal kunsti sota til ruta, so at me lyt nytta krafter og tid for å sjå kva som ligg attum. Det er mange måtar å gjera dette på. Eit einfelt døme er diktet "Vinteren har gløymt att" av Olav H. Hauge:

Vinteren har gløymt att kvite kyr i fjellet,
der beiter dei i grøne hall.
Men vårsoli og graset er for sterke,
dei magrast for kvar dag.

Kva er so dette?
Snjoflekkane i fjellsida likjest beitande kyr.
Eg vågar å hævda at dette er underleggjering. Og takk vere Sjklovskij veit eg kvifor eg hoppar i stolen av frygd når eg les dikt som dette.
Eg ser verdi å nyo, sansar verdi å nyo, ein snjoflekk vert EIN SNJOFLEKK, og aldri meir "berre ein snjoflekk".

So kann de undrast: Er dette verdefullt for meg som menneske? Dreg dette seg um livsspursmåli?
JA.
Det handlar um å vera i verdi, og radt ofta er den beste sterkaste måten å vera i verdi på å brjota seg or vanen og liksom vakna or den daglege svevnen og få syn på det som er ikring oss stødt, men som me ikkje ser.

Å verta var at det som tykkjest usynleg kann vera botnlaust synleg - - ja, han Viktor var tvillaust inne på noko der. Difor: Les dikt!

* * *

surmjølk mot heimhug

2009-12-04T11:00:00.006+01:00

Eg såg det koma. Eg såg det!
Eg bida på det. Og eg fagna det då det kom.

Det er den trufaste heimhugen, veit de. Eller heimsykja.
[Heimhug, m. Længsel til Hjemmet; Lyst til at være hjemme]
[Heimsykja, f. Hjemvee. Sv. hemsjuka.]

Kvar gong det dreg seg mot skulefri og heimferd, og mest av alt i dei siste vikone fyre jol, so kjem ei ofseleg diger heimhugklo og mesta klembrar blodet or hjartat på meg. Det er so eg ikkje evlar å gjera noko, segja noko, - men eg gjer då noko lell, og segjer noko, men eg er liksom ikkje her,
ikkje med heile meg.
Eg er ein heilt annan stad,
i eit farbygt hus (ja, det er eit hus bygt av far) med veggjer og golv og tak av varmt tre og gluggar mot ein æveleg fureskog.
Og so er det nokon eg kjenner som bur der.
Nokon eg saknar. Store & småe.

Å ve, den heimhugen.
Dét er lytet med å ha ein so gild og hjartevarm heim å fara til.
Ja, det er eit luksusproblem, dei kallar.
Men det set meg lika fullt or spìl.

So kva gjer eg då? Eg kann ikkje driva å fara burt i horg og heim, att og fram, hit og dit, i minsto ikkje no i eksamensstridi. Nei, det gjeld å gjera det beste ut or det som finst i nærleiken. Eg hev eit par grìp, eller vaksinar, mot heimsykja. No skal de sjå:

1. Surmjølk. De kann flira åt det, men surmjølk er styrkedrykk for hjarta og hug. Kvar gong eg opnar kartongen og slurpar i meg vedunderdrykken, so minnest eg eit fagert hende i barneåri, då eg skulde rista ein surmjølkkartong heime ved kjøkenbordet. Ja, for me lyt rista fyrr en me drikk, les eg på kartongen.
Dette hende: Eg skulde rista kartongen, men eg hadde av uviss grunn opna'n alt fyre eg riste, og no stod han vidopen og då eg riste til var det so surmjølki spratt og skvatt veggimillom.
Det var morosamt!
Og ho mor vart ikkje harm, sjølvsagt, endå ho fekk tjukk og feit mjølk i håret og det var kvitt uppetter veggjer og tak.
Men eg laut turka upp sjølv, må vita.
Surmjølk er reine madeleinkaka! (jf. Proust, veit de)

2. Ulljakka. Mor hev ei ulljakka som eg hev hjå meg i Nidaros. Eg undrast um ikkje ei utav farsystrene mine hev spøta henne. Mor gjekk stødt i den kufta fyrr, alljamt, då eg var ein liten sprett med ei verd som snaudt strekte seg til grasgarden ute. Den jakka er mor. Og det gilde med å klæda seg i ulljakka og drikka surmjølk samstundes, er at tvo tider eller tvo aldrar støyter i hop, eller rettare: glid varsamt inn i einannan.
For: surmjølk = barn,
ulljakka = ein vaksen (mor),
so når eg sit i jakka og drikk surmjølk so er eg både liti og vaksi på same tid. Godt, det er just slik eg kjenner meg. Korkje det eine eller andre, men båe.

3. Golvet. Ungar leikar på golvet. Heimhug heng i tett i hop med barndomslengt. So, det gjeld um å sysla med saker på golvet. Sjå Jul i Svingen på golvet, til dømes. Pakka inn jolegåvor på golvet. Liggja på golvet og tala med mor og veslesyster i telefonen. Lesa litteraturteori på golvet. Sitja under skrivebordet og berre kjenna frygdi breida seg ut i heile lìkamen. Golv er gaman.

4. Godnattsogor. Me er fulla mange som las Den store godnattboka (Bokklubbens Barn) då me var småe. Eller, vart lesne for, då. Alle sogone i den boki, og i ser yndlingssogone, dreg tankane mine med seg til den velkjende sengekanten og foreldrerøyst og godegodegode kveldar. Einaste vansken med lesing på sengi var at mor og far ofta sleit med å koma helsuge ut or barneromet, for legoklossane låg tett på golvfjølene.

De skal få sjå koss vaksinane ser ut:
Forfattaren ligg på golvet iklædd strikkejakka og les godnattsogor og HEV SURMJØLK I GLASET.
Tru det eller ei, men heimhugen stilnar.

***

tatovering, dei kallar

2009-11-29T16:23:00.004+01:00

Eg etlar ikkje "brennemerkja" meg med det fyrste. Men um eg skal gjera det, anten det ligg stutt eller langt fram i tid, so veit eg ovende godt kva eg vil svida inn i hudi:

denne karen.

Berre læ åt det, men kva anna skulde eg liksom bera med meg heile livet, um det ikkje var mannen attum målet mitt?
Me liver
i, under, gjenom, innimillom
målet, ordi.
Er det éin stad eg tykkjer eg hev taket på verdi,
so er det innimillom ordi.
Endå um det er uråd å få greidt skyn på alt.
Endå um målet ikkje kann få fram alt me sansar og dregst med.
Og
av alle mål
trivst eg best i målet åt Aasen.

Aasen var ikkje berre eit flogvit og ein drivande god granskar.
Han var òg ein snild mann,
det er eg yvertydd um.
Og klok. Og mild. Trottug, men med ei innarleg ro.
Med eit stort hjarta.

Sjå til dømes kva han skreiv um framande folk og kulturar i 1875 (i Heimsyn), lenge fyrr en "innvandringsdebatt" og"framandfrykt" vart umgrip som bladfolk og stortingsfolk kasta um seg i utrengsmål:

"Millom dei mange Folkeslag utyver Jordi er sume fjølmennte og megtuge, og sume faamennte og litet vinnande. Um nokre Ætter heiter det, at dei veikna og minka av; og um sume av deim heve det og voret sagt, at dei hava so litet Vit, at dei ikkje ero fullføre til nokon Trivnad elder Framgang. Men me faa no ikkje tru alt, som me høyra um slike Ting; for slike Smaafolk hava no jamnan den Uheppa, at dei verda vanvyrde av dei storlaatne Framandfolk, som ferdast imillom deim, og som alltid vilja tru, at deira eigen Husbunad er den einaste sømelege, og at alt annat er berre Vyrdløysa og Villmannskap. Vistnog er der vel ymse Folkeslag, som liva i myken Villskap med ymis Utru og Used; men so høyra me ogso Merke paa, at dei sokallade Villmenner paa ymse Stader kunna hava mange store Dygder og derimillom ein stor Vyrdnad fyre Rett og Sanning etter den Lærdom, som dei eingong hava fenget. Og kva som no elles kann skorta hjaa desse Folk, so hava me ingen Rett til aa vanvyrda deim, um dei ikkje ero heilt upp slike, som me vilde, at dei skulde vera."

Um alle var som Aasen, vøre jordi ein trygg og god stad å veksa upp og liva i. So han kann eg gjerne bera med meg, same kvar eg ferdast - ikkje berre inni, i hjarteromet, men òg på utsida.
Men so er spursmålet: Kvar på likamen skulde han sitja?

o, vyrde hòlrom

2009-11-24T14:54:00.003+01:00

Eg vart so smått inspirert av Freud-/psykoanalyse-teikningi åt André i siste riss (15-års-bladet) - ja, endå eg hev set teikningi fyrr -, so i dag gav eg meg i kast med Freud-stykket "Det uhyggelige" ("Das Umheimliche"). Eg skal ikkje gjeva att innehaldet, eg tenkte berre lyfta fram nokre go'bitar som er so freudi-freudianske at me ikkje kann gjera anna en å bresta i lått. Ikkje av di det er toskutt det han skriv, det er mykje mun i mangt, men av di det er so inni granskogen TYPISK HAN, ASS.

Me tek til her, med gjeldingen:

Studier i drømme, fantasier og myter har lært os, at angsten for øjnene, angsten for at blive blind, hyppigt er en erstatning for kastrationsangsten. Den mytiske forbryder Ødipus' selvblinding er blot en mildere form for den kastration, som efter Talions regler havde været den eneste adækvate straff for ham.

Greidt nog. Kva so med otten for å koma "skindød" i jordi?

For en del mennesker ville kronen på uhyggen være forestillingen om at blive begravet som skindød. Psykoanalysen har imidlertid lært os, at denne rædselsfantasi blot er forvandlingen af en anden fantasi, som der oprindelig ikke var noget rædselsvækkende ved, men som blev båret af en vis vellyst, nemlig fantasien om at leve i moders liv.

No snakkar me! Og so:

Det forekommer ofte, at neurotiske mænd forklarer, at der for dem er noget uhyggeligt ved de kvinnelige genitalier. Dette uhyggelige er imidlertid indgangen til menneskebarnets gamle hjem, til det sted, hvor vi alle en gang til at begynne med har dvælet.

Og han fylgjer upp:

"Kærlighed er hjemve," lyder et bevinget ord, og hvis drømmeren af et sted eller et landskab endnu i drømme tænker: Det virker bekendt, her har jeg været før, så kan tolkningen godt indsætte moderens køn eller mave. [mi utheving]

Eg reknar med at han tenkjer på det same når han skriv:

Om ensomhed, stillhed og mørke kan vi ikke sige andet, end at det virkelig er de momenter, der hos de fleste mennesker knytter sig til den aldrig helt overvundne barneangst.

Her har jeg været før. Jau då, han fekk sagt det, han Sigmund.

havsens sol

2009-11-22T16:15:00.003+01:00

Hafssól

bakvið skýjaból vaknar sól úr dvala
svalar sér við kalda dropa regnsins
leikur sér við heita loga eldsins
býr til regnboga

Umsetjing er fulla ikkje naudsynt, men:

attum eit skybol vaknar soli or dvala
svalar seg med kalde regndropar
leikar seg med heite eldlogar
lagar til ein regnboge

Sjølv ein innlandskrabbe ser vænleiken i slikt eit havljosspel.

så nära får ingen gå

2009-11-15T19:24:00.005+01:00

kent.
berre av di dei hev kome med ei ny skiva. berre av di dei aldri kjem til å laga ein vænare kjærleikssong en kräm. berre av di kräm er so stinn av eldhug, fræs og lengt. berre av di kräm er eksplosiv. berre av di eg lengtar og vil vera
nær ved å sprekka,
eg òg.

Jag vill ha din ryggrad här
Fäst den i mig
Jag är alltid tryggast när
du är
en liten bit ifrån
en rörelse i ögonvrån…

Lägg dig ner i gräset nu
Du är så varm här
Jag vill ha min tunga där
du är,
så nära att du blir våt
men så nära får ingen gå…

Lägg dig ner precis
som du alltid gör när
Jag vill ha min tunga där
du är,
så nära att du blir våt
men så nära får ingen gå…

Som dei segjer for eit gamalt ord: Han lenge lengtar, som myket ventar.

lík börn leika bezt

2009-11-14T16:57:00.002+01:00

Sist tysdag var det 250 år sidan Friedrich von Schiller, tysk skald og tenkjar, vart fødd. Eg er glad uti den karen, mest av di han skreiv gilde saker um nattur og barndom.
I dag tenkte eg litt på born.
Eg tenkte på born, og eg var -
nei, eg ER eit barn,
ikkje berre i dag, men alle dagar, til alle tider, anten eg er tjugotvo eller sekstifem år, anten eg bur heime eller burte, anten eg køyrer bil eller hoppar paradis, anten eg er mor eller bestemor - ei gjenta kjem eg stødt til å vera.
Og eg er glad i ungar.
Ungar er meir en trivnad og moro. Meir en søtleik og ynde.
Dei er tryggleik.
Å, kor mange gonger hev eg ikkje kjend meg liti og vesal og ottefull,
til dømes åleine på framande flyplassar, på tilskipingar der eg ikkje kjenner ei sjæl -
men so ser eg eit barn, eller mange,
springande etter ein ball,
klengjande til eit brokbein,
klivande på ein trebenk
og so kverv otten som dogg for sol.
Der det er born, er det trygt,
tenkjer eg.
Heilt sant er det ikkje, men det er god hjelp i det.
Småe born dømer ikkje, trugar ikkje,
dei berre er, dei er no.
Barnehugen er bråd.

Og so fer tidi fram, me veks,
veks inn i ålvoret og møda
og det er noko underleg godt-vondt med det gamle ordtøket
"Dei småe Borni trakka på Stakken, men dei store på Hjartat".

Domen er:
Utan born er det ikkje livandes her i verdi!

draumveven er tunn, men han slitnar seint

2009-11-10T21:18:00.001+01:00

Dei kakkar på draumdøri kvar natt. Ei kvitkalka, breid dørskiva. Dei opnar henne lett og bur seg til, trippande på dørstokken. So stig dei inn og skrid yver golvfjølene burt til sengi og legg nevane under puta eg søv på.

***

beint ut sagt

2009-11-03T09:12:00.002+01:00

Du undrast kann henda kva 'ein beine' er? (hell 'ei beina', då, i dagsens rettskriving)
For det er ikkje eit bein.
Men um du glytter på denne teikneserien utav Hauge-diktet "Gjer ein annan mann ei beine", so fær du skyn på den saki.

góðan daginn

2009-11-01T00:50:00.001+01:00

eller god dagen, som me helst segjer her på berget.

Me kann helsa kvarandre, og me
kann helsa dagen, for sume dagar
må helsast.
Som dagen i dag.
Eg sat i buss-sætet og såg ut glaset
og såg
og såg
og brått laut eg ut.
Ut-ut-ut.

Frosen grunn under føtene.
Blått hòl yver hovudet.

Eg lagde augo på eit lauvtekt tre
so logande raudt
at det kunde vore eit jonsokbål.
Og eit anna
so gneistande gult
at det kunde takast for soli sjølv. Men soli var det ikkje,
for ho hekk høgt yver skallen
og gjorde rimet i graset til ei skir sylv-sletta.
Å draum!
For midt uppi dette gjekk eg og høyrde
góðan daginn.
So sæl eg vart! So kveikt og kraftfull!
Syni tok meg og skok meg so eg snaudt kunde ganga beint,
og utan eg visste det sjølv,
trengde smilen seg fram
og di meir eg smilte, di meir hugteki vart eg,
og rørd,
og augo tok til å fljota,
so heilt upp glad for at eg smilte
utan å vilja smila,
at det berre strøymde på meg
og eg sveiv og dreiv under tre og yver frose gras
og var so sæl for at eg gav meg i veg
upp til Dragvoll denne dagen au,
når byen og andre sida utav byen
låg i skoddegrauten.

Þú er góður, góður dagur.

Kjøld og bjart himmel var alt som fanst
og trongst
i dag.

Då er det sant.
I frosten brenn eg.

atti døragløtten

2009-10-29T19:17:00.002+01:00

Eg las nokre kvæde i dag.
Me gjer stundom det, me som hev ein hug som stend til mål og bøker og dilikt.
Eg las sumt av Åsmund Sveen (1910-1963), ein kar frå Elverum.
Halldis Moren Vesaas hev skildra Sveen som
"ein langbeint elg som heile tida stod liksom på sprang".
Sveen var tidleg frampå og var av dei fyrste
her på berget som skreiv kvæde med modernistisk dåm.
Og so skreiv han bygdevisor attåt. På rett mål med nokre heimlege drag som krydd.
Og so var han homofil. Og melde seg inn i Nasjonal Samling i novemer 1940.
Men eg læt ikkje dét liggja i vegen.

Her er tvo perlor som gjer bringa varm. Båe høyrer til den ljose og lette flokken av kvæde han yrkte, bygdevisone:

Du er så blid -

Du er så blid som ei bløme
og finar' enn alt eg har set.
Eg står atti døragløtten og glåmer -
eg kan ikkje sjå meg mett.

Du sit med dei andre gjenten'
eit bel utpå tunet her.
Då stiltrar eg meg atti døragløtten
og hører hå tid du lær.

- For auga og øra er du
som solskin og lerkesang.
Å tenk om eg torde gå bort-åt deg no
og ta deg som snøggast i fang!

Hètan

Sola steikte så bergja sprakk,
ikorn' dånte i grana.
Gjenta losa på liv og stakk
og skunda seg nedåt strana.

Det var slik hèta ved høgstdags tid
at ikorn' dånte og datt-ned!
Guten smøygde-ned broka si
og smatt som ein frosk i vatnet.

Halv-vegas åa såg dei einann',
det var så dei tok etter anen.
Og sola steikte så skogen brann
og sana brånte på stranen.

- Ho var så vakker foruta stakk
at guten laut tel-om å fri att!
Og sola steikte så bergja sprakk -
men ikorn' levna no ti att.

* * *

stutt fyre tjugotvo

2009-10-21T20:10:00.009+02:00

Det dreg seg til mot 9. november no - det er åremålsdagen åt Fridtun som teiknar og fortel.
Til liks med Sunniva etlar eg laga ei liti fletta med saker og greidor eg ynskjer meg. Eg tek ikkje mål av meg til å vera likso morosam som henne, men noko mjukt og mildt kann eg fulla få til. Og berre so det er sagt, i år som året fyre: De skal ikkje gjeva meg dette, de skal berre lesa det og tenkja "Hm, sjå der du, so dét ynskjer ho seg, Fridtun?" - og so, heilt utan at de veit det sjølv, hev de lært litt meir um det som spilar i hugen på meg.

So:

- Ivar Aasen. Ja, det segjer seg vel sjølv at eg ynskjer meg Aasen? Vandt å få tak i'n, segjer du? Då kann du huka tak i noko av det han skreiv. Eg driv jamt og samt og samnar vyrke til ei heilstøypt Aasenboksamling. Eg saknar millom anna Prøver af Landsmaalet i Norge, Heimsyn og Brev og dagbøker I-III. Mykje å velja uti.

- Saker som er spøta (strikka). Eg tek imot alt - vottar, jakkor, gensarar, ullbroker, sokkar og so burtetter. Alt vert fagna, minder det er rosa hell lilla.

- Brev. Dei kann vera handskrivne eller maskinskrivne, berre ikkje elektroniske. Dei kann vera stutte eller lange, glade eller sorgsame, - send i veg! Eg les alt, endåtil brev på bokmål.

- Ei liti gjenta som kann halda meg i handi på bussen og leggja småe lappar i mat-asken min. Bloggstyret tek imot tips.

- Kaffi. Ikkje i pose, ikkje i pakke, men i kopp: Kaffien skal vera svart og rykande varm og du skal skjenkja i og sitja på andre sida av bordet.

- Avisutklypp. Skjemtsame, underlege eller berre fine - det er gildt å hava noko på dører og veggjer og skåp.

- Koppar og kar og skåler og glas med Solan og Ludvig på. Det finn du til dømes her.

- Ei bok du er glad i. So kann eg skipa ei eigi venehylla på romet mitt.

- Eit kvæde (dikt) som merknad på dette innlegget.

Vonar det er sumt du finn hugnad i her.

-kf

på ein fredag

2009-10-16T14:01:00.006+02:00

ei kvassøygd sol.
ein svært so tidleg morgon av di eg er uroleg i blodet og i hendene og harm
på hovudet og ikkje søv,
men berre flyt,
berre sviv og driv under augneloki.
tvo gamle med rullator
ved Moholt,
dei gjekk seint og dei gjekk stivt, men dei gjekk saman.
avklypte
småhår som kitlar
i nakken.
ein sporv som ikkje smatt undan
men sat still og pjuskmjuk og
såg på meg
då eg traska gjenom lauvet i ein park i Midtbyen.
Jónsi i flosshatt
(her).
ei uppgåveskissa
som tek form
(den vidgjetne masteren).
langt e-brev frå
ein ven som læt meg sjå henne, sjå heilt inn,
og som eg slepp inn, til meg,
stundom.
frygd
av di eg skal i lag
og ilska
av di togni og blygsla
stødt bit meg
i tungebandet.

det sanne upphavet åt mannætti

2009-10-13T19:56:00.005+02:00

Det hev vorte mykje att og fram og hit og dit med tog denne seinsumaren og hausten. Heilt greidt det, berre eg hev nøgdi av boksidor å glytta i medan eg driv gjenom djupe dalar og yver vide vidder. Sist sundag las eg Drikkegildet i Athen, eller Symposion, på veg heim frå hovudstaden, og det var drykk som smaka godt på tunga! Her hev han godaste Platon yrkt ei retteleg krås ('utsøkt rett'), og som ventande var, gledde eg meg mest yver tala åt komedieskalden Aristofanes og glupingen Sokrates. Det gilde verket vart skrive drjugt 380 år fyre Kristus, hævdar granskarane, men det er ikkje nett krokut og slite av elde. Beint imot, det er kvikt og ljost som so mykje anna frå den klassiske bokheimen. Og med so mykje gutekjærleik!

Eg tenkte eg skulde gjeva att sumt frå tala åt Aristofanes, for flestalle hev høyrt gjete desse tankane hans, men so hev me kann henda ikkje lese og gauma på det sjølve. Her kjem i minsto ein smakebite, til gleda for den som hev åst og kjærleik, og den som enno ligg i leit etter det. Norsk tyding ved E.A. Wyller.

Vi mennesker var ikke slik i gamle dager som vi er nå. Det var tre kjønn den gang, - ikke som i vår tid bare to, mann og kvinne, men enda ett, et samkjønn, som i dag bare lever videre på folkemunne, mens det selv er gått under; for mannkvinnen, androgynen, - av navn som av utseende en kombinasjon av mann og kvinne, - det kjønn eksisterte virkelig i hine dager, mens det nå bare er et tomt navn, et økenavn.

Videre var hvert menneske avrundet over det hele slik at rygg og sider formet en krets. Det hadde fire armer og like mange ben, og på en sylinderformet hals satt ett hode med to nøyaktig like ansikter som var plassert diametralt motsatt hverandre. Så hadde det fire ører og to sett kjønnsorganer og alt mulig annet i samme stil. Det beveget seg oppreist den gang som nå, forlengs og baklengs etter behag; men når det fikk lyst på en springmarsj, gjorde det som akrobatene: kastet benene rett til værs, styrtet seg på hodet og snurret rundt i ring, og med støttepunkt i alle åtte lemmer slo det hjul så det gjøv bortetter.

Årsaken til alt dette er å finne i solen, jorden og månen. For mannens element hadde sitt utspring i solen, kvinnen ble skapt av jorden, og samkjønnet fikk sin rot i månen; og trill runde var de og rundt trillet de, fordi de lignet på sitt høye opphav.

So eggjar dei gudane, og Zeus kløyver dei i tvo, "liksom rognebær deles til tørking eller egg skjæres opp med hår", og det som hender då, er:

Så urgammel er da menneskenes gjensidige kjærlighet, den som forener oss i vår opprinnelige form, gjør to til en og bringer legedom til menneskenaturen. Og slik er vi hver især bare et annet menneskes komplementær-del, kløvet som flyndrene, to av én; og alle søker vi alltid etter vår make.

De menn som er et stykke av samkjønnet, den såkalte androgyn eller mannkvinne, blir skjørtejegere, og de fleste horebukkene hører hjemme her; og alle kvinner som er mannfolkgale tøser, stammer også fra denne type. Men alle kvinner som er et stykke av dobbeltkvinnen, foretrekker kvinner og gir en god dag i menn, - her hører tribadene hjemme. Og alle halvdeler av dobbeltmenn jager etter sine mannlige partnere.

Retteleg vænt vert det når han skildrar møtet millom dei tvo åtskilde lutene:

Men når så disse mennesker [...] møter nettopp den rette, den som er hans eller hennes make, da blir de helt henført av hengiven kjærlighet, og de orker nesten ikke skilles, selv for et øyeblikk. Er det derfor noen som vil holde sammen hele livet igjennom, så er det disse - som ikke en gang vet hva de søker hos hverandre. For ingen kan vel mene at målet er de rent kjønnslige nytelser, at det utelukkende er derfor de kjemper slik for å komme sammen og finner slik glede ved det. Nei, det er åpenbart at sjelen har et ganske annet ønske, noe dulgt og uutsigelig, som den alene vagt kan ane og dunkelt antyde.

Just so. Takk, gamle grækar!

haustfri

2009-10-09T08:38:00.005+02:00

Aldri såg eg ei yta so still, som i gårmorgon, då vatnet låg skirt og lognt, endå vinden hadde herja heile kvelden og natti i fyrevegen. Undersamt, det der, kor det skjek og driv den eine stundi, og so er alt ovende audt og stilt den næste. Fint med hytteliv um hausten.

Snjo var det au, det datt ned tjugo til tretti centimeter tysdagskvelden. Morosamt, det, for tvo ungsprettar som eg og syster mi.

Fjellgutusjøen. Tagall og mild.

Basing i snjoen.

Veslesyster fekk stella neglene mine som ho vilde.
Manikyr, heiter det visst.

stire-alv & vasspyttar

2009-10-01T21:39:00.005+02:00

Sigur Rós hev ei dyngja med songar som riv og slit i hjarterøter og alt slikt som er mjukt på innsida, det er liksom bringa vert knoda og elt som ein deig berre Jónsi kjem burti gitarstrengane med cellobogen sin. Men me fær ikkje gløyma at dei hev ei rad blide songar òg, islandssønene, og ikkje sjeldan støyter me på leikande og barnlege visor, som "hoppípolla" frå takk og "starálfur" frå ágætis byrjun. Eg etlar å tyda båe til norsk og leggja deim ut til gaman og gleda for ein og kvar, av di:
1) "hoppípolla" er so grum-god og morosam og sorgsam og fengjande og alt på éin gong, og dei som likar songen utan å skynja ordi, kjem evlaust til å tykkja endå betre um honom når dei ser kva det dregst um;
2) "starálfur" høver godt til skire haustkveldar. Og sovordne kveldar kjem snart, berre alle regnskyene fær gjort ifrå seg.

"hopp-i-pyttar"

smilande
tek me i ring,
held hender,
heile verdi uklår
utan du
som stend

renneblaut
dyende våt
utan gummistyvlar
du flyg inn i oss
vil springa ut or skalet

vinden
og utelukt av håret ditt
eg slo so hardt eg vann
med nasen min

hopp-i-pyttar
utan gummistyvlar
dyende våt (renneblaut)
utan gummistyvlar

og eg bløder naseblod
men eg stend uppatt stødt

og eg bløder naseblod
og eg stend uppatt stødt

"stire-alv"

blå natt yver himmelen
blå natt yver meg
ser ut or gluggen min
med hendene
falda under kinn
tenkjer på dagen min
i dag og i går
klæder meg i blåe nattklæde
beint upp i sengi
breider yver den mjuke dyna
læt att augo
løyner hovudet under dyna
der stirer på meg
ein liten alv
spring imot meg, men rører seg ikkje
stirealv sjølv
eg opnar augo
fær svevnen undan
tøygjer meg og trur eg er (for eg ser ikkje)
attkomen og at alt-alt-er-i-orden
men enno vantar noko
liksom alle veggjene -
stirealv.

ástfengin

2009-09-28T15:05:00.006+02:00

Soleides er det stødt. Soleides hev det stødt vore. Soleides kjem det stødt til å vera.
Stødt er det ei.
Og stødt finst ho i hjartat i hugen i tanken i draumen
og berre der
og finst ho utanfyre dét òg,
so finst ho ikkje for meg,
og då gjeld det um å løyna henne i lumma
som eit rusk ein ikkje kjenner tyngsla av
men kann sneida burti med varsam hand
når ingen ser
og hjartat hugen tanken draumen
er usynlege
heilt som glas -
dei er der, men jamnast usjåande
og stødt er ho der,
i meg, og utanfyre,
slær eld i bringa
for eg ser at ho finst
og stundom heilt inntil
finst ho
og berre éin mann
hev sagt det so godt
at eg skjelv
og han sagde:

Det var audt her og kaldt.
Men då du steig inn i salen
vart det ljuvt som millom liljur her
og lægjande, alt.

ja, kunde eg lægja åt det,
vart alt so lett,
men den lengten
læt meg aldri i fred
"Eit liv i lengt"
helsing Fridtun
- aldri nøgd,
stødt eit skard i alle gledor
stødt sigrar
tanken draumen illusjonen vanvitet
for der er aldri von
i røyndi
og difyre
lit eg berre på hugsynene
som er altfor gode,
heilt uti ørska
men ljuvt som millom liljur
vert det fyrst når eg ser
at ho er
i røyndi òg
eg ser henne
som gjeng med seine stig og augo i bakken
so lun, so linn, -
so varm
vert bringa.

Nei, no, -
og eg veit eg kjem til å bida på henne
hur länge som helst
og det kjem til å vera heilt
fånyttes

.

kvifor eg likar skog - eit kvæde

2009-09-27T15:38:00.002+02:00

Ho søv på tvo olbogar i glaskarmen
og feberpanna mot glasskiva
er yngre en fura
som stend på tå i hagen
og kitlar gluggen
med greini.

~ ~

Og difyre skal det verta so fint å koma heim um ei drjug vika, åt furuskauen & lyngtjeldet.

helg i raudt og gult

2009-09-21T09:03:00.004+02:00

Me var ein liten nordistflokk som fór upp i fjelli sist helg. (Kvernmovollen, heiter det visst, der me budde.) Det skal eg helsa og segja var gilde saker! Å berre stræna kringum i lyngen utan ein einaste bokstav framfyre auga - - det er godt med ei liti kvild frå lesteren stundomtil. Gjera heilt handfaste ting som å heimtaka vatn og koka mat på vedomn. Drikka kaffien ute på ein halvmorken stubbe. Sjå lauvet rodna di høgare upp ein kjem.

Men det er ikkje med mothug eg set meg ned med bøkene att, nei beint imot, med ny kraft og eld i bringa! Og bilæte hev eg òg, som de kann sjå:

Ei retteleg dassdør med hjarta i.

Utsyn.

Fridtun i slag. Attum ser de det vesle vatnet Skjulungen, som André og eg bada i.
Dæ va godt dæ gett!